در سودای ساخت

 

در سودای ساخت

         در همسایگی ما مسجد کوچک و قدیمی است که پنج نمازگزار دارد یکی از آنها که اتفاقا همیشه کنار من می ایستد؛ معمولا در قنوت اش پس از قناعذاب النار می گوید: وعذاب القبر. من هم همواره اعتراض می کنم که چرا آیه ی قرآن را خراب می کنی؟ شب جمعه ی گذشته هرمز بودیم. امام جماعت مسجد جامع پس از عذاب القبر می گفت: و عذاب یوم القیامه. با خود گفتم: ای بابا مگر عذاب النار همان عذاب یوم القیامه نیست؟ البته من منکر عذاب نیستم ولی با نگاه عارفانه جهنم هم تجلی رحمت خداست. چون رحمانیت الهی بر همه ی عالم سیطره دارد.

        در این مسجد پنج صف نماز می گذاشتند که بی خیال برگزاری مسابقات پنجمین دوومیدانی ماراتن آقایان و دومین دوومیدانی نیمه ماراتن بانوان کشور بودند. به گونه ای که در مراسم افتتاحیه و اختتامیه جز کودکان و مسئولان بلندمرتبه و کوتاه مرتبه ی استانی و تهرانی هیچ یک از اهالی حضور نداشتند.

       از اسکله تا قلعه با هزینه ی 12 میلیارد تومان سنگ فرش کرده اند. تصور می کنم اگر به جای سنگ از اسکناس ده هزارتومانی استفاده می شد؛ قشنگ تر بود. در انتهای مسیر کاخ فرح نمایان می شود که اکنون تبدیل شده به گلزار شهدای گمنام و موزه ی دفاع مقدس و درب آن بسته است. وقتی به سمت چپ می پیچی با یک پارکینگ بزرگ قایق ها و سوله ی زنگ زده و بنای فروریخته ی قلعه ی پرتغالی ها مواجه می شوی.

        در این دورگرد زنان هرمزی را می بینی که مشغول  فروش صنایع دستی و در انتظار لطف مسئولان برای ساخت یک سایبان و سرویس بهداشتی هستند. کارشناس قلعه می گفت: پرتغالی ها تقاضای بازسازی قلعه کرده ولی با مخالفت استاندار وقت روبه رو شده اند. اما ما همچنان در سودای ساخت.

       از آنجا به سمت خانه ی خاله کنیز رفتیم زنی که با استفاده از آبرنگ و گواش، دختران و اسطوره های دریایی جزیره را به تصویر می کشد. ولی در منزل برادرش ساکن است و با داشتن سیزده پسر و دختر در حسرت یک خانه به سر می برد. گفتند: جزیره خاله معصومه هم دارد که موفق به دیدارش نشدیم.

      خانه و مدرسه ی جری پولاک هنرمند چک تبار از آثار تاریخی هرمز است که به صورت غیر کارشناسانه در حال بازسازی است. دو مکتب خانه هم با قدمت 400 ساله در حال تخریب است. گویا میراث فرهنگی، جزیره ی هرمز را فراموش کرده است.

       در انتهای منطقه ی مسکونی، دیوار بلندی کشیده شده که تابلوی دانشگاه آزاد اسلامی بر سردر آن خودنمایی می کند. اشغال بیست هکتار زمین که کفاف هزار سال تحصیل را می دهد. این در حالی است که اهالی از کمبود زمین می نالند. با وجود این، شور و نشاط عجیبی بر جزیره حاکم است. ون ها و سه چرخه ها مسافران را به اطراف جزیره می برند و کودکان در کوی و برزن خنده کنان مشغول بازی و سفره خانه ها و بومگردی ها فعال هستند. ولی به نظر می رسد در آینده، جزیره را تهرانی ها یا پرتغالی ها اشغال خواهند کرد.

تابوشکنی زنانه

تابوشکنی زنانه

      سالها پیش به اتفاق یکی از همکاران بندری در بازار مرکزی قدم می زدیم. از او خواستم قیمت یک کالا را از خانم دستفروش بپرسد. او بلافاصله گفت: خاله اینا چندن؟ با شنیدن این عبارت، حس عاطفی و آشنایی عمیقی در ذهن و ضمیرم نقش بست. چنان رابطه را صمیمانه یافتم که هنوز وقتی می خواهم به روابط عاطفی بندری ها اشاره کنم؛ واژه ی خاله در ذهنم مجسم می شود. 

      حدودا یک ماه پیش هم که مهمان زینت دریایی، زن اسطوره ای سلخی، بودیم. پسر نوجوانی را دیدم که سراسیمه وارد هال شد و پرسید؟ خاله زینت کجاست؟ بعداز آن، این واژه توسط چند نفر دیگر هم که سراغ او را می گرفتند؛ تکرار شد. به زودی دریافتم که در روستای سلخ، کودک و کلان زینت را خاله صدا می زنند.

         جمعه ی گذشته در روستای هرنگ از توابع بستک بودیم. یک مجتمع تفریحی را دیدم که برروی تابلوی آن ترکیب "باغ خاله" حک شده بود. خانمی با لباسی ساده از راه رسید. اهالی او را خاله می گفتند. وقتی با فرزندش پیرامون ساخت و راه اندازی مجتمع صحبت می کردم گفت: اینجا کار خاله است. بعد وقتی تعجب مرا دریافت گفت: در اینجا همه به مادرم خاله می گویند ما هم به حسب عادت، خاله می گوییم.

      خانم مریم آبسالان از پانزده سالگی به کشاورزی و دامپروری اشتغال داشته است. او با اندوخته های مالی خود توانسته است؛ مجموعه ی وسیعی به همت همسر و فرزندان خود ساخته و راه اندازی نماید. آبراه ها و آبشارهای مصنوعی در ایجاد فضایی دلپذیر و نشاط آور همراه با غذاهای محلی و دوغ و کشک تازه، مسافران را به وجد می آورد.

     خاله مریم اکنون دوران میانسالی را سپری می کند و همچنان سرحال و قبقراق به کمک همسر و هشت پسر و چهار دختر خود با پخت نان و غداهای محلی از مهمانان پذیرایی می کند. هر چند با این همه هزینه از درآمد چندانی برخوردار نیست و نیاز به تسیهلات دولتی دارد.

     این مجتمع گردشگری و تفریحی با اندوخته های مالی مادری تهیه شده است که تمام همت خویش را مصروف اشتغال زایی فرزندان و وابستگان نموده است. مطمئنا خانواده هایی که رویکرد خود اشتغالی دارند کمتر در معرض آسیب های اخلاقی و اجتماعی گرفتار می شوند و در امور معیشتی موفق تر عمل می کنند.

      تابوشکنی زنانه در فضای روستایی و سنتی به مثابه ی گذر از فرهنگ غالب مردسالار -آن هم در جامعه ی اهل سنت- همتی است که توسط زنانی چون مریم و زینت شکل گرفته است. وجه اشتراک این دو زن شریف این است که از تحصیلات آکادمیک برخوردار نیستند و بسیار ساده پوش و بی ادعا هستند. و تمام تلاش خود را در جهت تقویت باور به استقلال و خودشکوفایی و اشتغال زایی به کار گرفته اند. باوری که می تواند الگویی عینی برای زنان جامعه ی ما باشد.  

 

فلسفه ملال(2)

  فلسفه ملال(2)

       شوپنهاور انسان را موجودی می داند که بی وقفه می کوشد تا با تغییر شکل زندگی، از رنجی که شرط بنیادی زندگی است؛ بگریزد ولی هنگامی که این تغییر شکل موفق نیست و باید رنج را سرکوب کرد؛ زندگی ملال انگیز می شود. اگر موفق شویم ملال را در هم بشکنیم؛ دوباره رنج باز می گردد/67

     تلاش برای فرار از ملال، مبنای همه ی فعالیت های هنری است و تنها در هنر، به ویژه موسیقی است که انسان می تواند به سعادت دست یابد/67

     به نظر نیچه، ملال آرامش نامطبوع روح است که طلایه دار خلاقیت است و در حالی که انسان های خلاق ملال را تحمل می کنند؛ انسان های پست تر از آن می گریزند/68

   برای پرهیز از ملال، انسان همه چیز را به سرگرمی فرو می کاهد یا به شکل های مختلف عرفان پناه می برد. به گفته ی فیخته تنها با نفی فردگرایی و گردن نهادن به خرد جهانی می توان بر این وضعیت غلبه کرد/74

    هیچ عملی و اندیشه ای هرگز تا جایی که آرزو دارید نمی رود. شکوه انسان در این است که هرگز راضی نمی شود تلاش به رستگاری همواره تا ابد به تعویق می افتد/78

     چون در این دنیا همدردی با دیگران غیرممکن است همیشه می توانیم با خود همدردی کنیم این واقعا پیام مهمی است/90

       همانطور که گئورگ زیمل می گوید: وابستگی به مُد نشانه ی بی ارزشی شخصیت فردی و ناتوانی فرد در شخصیت بخشیدن به خویشتن است/92

       اکثر انسان ها به بحران معنایی دچارند. همه ی ما به دنبال جایگزین های مختلفی برای معنا می گردیم و همواره از چیزهای جدید برای خلق توهم معنا استفاده می کنیم/94

      ملال احتمالا یک درمان قطعی دارد. پشت سر گذاردن رومانتیسم و نفی تمام عیار معنای شخصی در زندگی/120

     تفاوت اساسی بین نگاه ملول و نگاه تئوریک این است که نگاه ملول ناشی از فقدان ناخواسته ی معناست در حالی که نگاه تئوریک عامدانه معنا را حذف می کند/132

     ویژگی دازاین هایدگری این است که در طول هستی، نگران هستی خویش است/138  حالمندی به معنای این است که جهان را از دریچه ی حال خود می نگریم و تنها راه نظاره ی جهان همین است/139

      هایدگر می گوید: ملال عمیق، خود ملال است که مرا ملول می کند/147 ملال، زندگی انسان را از معنایی که آن را به زندگی تبدیل می کند؛ محروم می کند و انسانیت ما را می زداید. تنها تصوری که می توان از زندگی حیوان داشت چیزی است شبیه به زندگی انسان ولی فقیرتر. چون دنیایی بدون معناست/155

       میلان کوندرا در آهستگی می نویسد: سرعت شکلی از سرخوشی است که انقلاب فنی به انسان بخشیده است/165 در مسابقه ی فلسفه، برنده کسی است که می تواند آهسته بدود یا کسی که آخر از همه به خط پایان می رسد/166

      به نظر شوپنهاور، پاسخ در دست شستن از خویشتن فردی، از طریق تجربه ی زیباشناختی، به ویژه موسیقی نهفته است. از آنجا که این دست شستن از خویشتن برای همه ی ما بسیار دشوار است؛ مسلماً برای شوپنهاور نیز این گونه بود به گفته ی او باید انتظارات خود را به حداقل ممکن برسانیم و خواسته های بیش از حدّ بزرگ رضایتمندی را کنار بگذاریم/172

    برتراند راسل بر این باور بود که نسلی که تاب ملال را ندارد؛ نسل مردان کوچک است. برودسکی می گفت: هنگامی که ملال به شما حمله ور می شود خود را به درونش پرتاب کنید./174

       همه ی انسانها تنها هستند و برخی بیش از دیگران تنهایند ولی هیچ کس را گریزی از تنهایی نیست. مهم این است که چگونه با این تنهایی روبه رو شویم/178

    چون ارمغان حکمتِ زیاد، اندوه زیاد است هر آن کس که بر معرفت خویشتن بیافزاید بر اندوه خود افزوده است/182

زن بی قرار تاریخ**

زن بی قرار تاریخ

حضرت زینب شخصیتی بود که در تمام دوران زیست خود، یک لحظه آرامش را تجربه نکرد. زنی پرتلاش، زحمت کش و سخت کوش بود. زنی که مردانگی در رکاب او جوانمردی آموخت. او مجسمه ی بی قراری بود و همه ی قرار خود را در بی قراری جستجو می کرد.

این همه بی قراریت در طلب قرار توست

طالب بی قرار باش تا که قرار آیدت

وجود رنج ها و مقاوت در برابر آنها، حکایت از سعادت جویی آدمی دارد. مشکلات و مصائب هستی موجب پالایش وجودی انسان می شود. حضرت زینب نمونه ی بارز مواجه با سختی ها و پذیرش آنها بود. زینب زن بی قرار تاریخ بود. کوهی از غم و غصه را بر دوش کشید اما چون کوه استوار و پابرجا ماند. برای او زیستن یعنی با درد بودن و رنج کشیدن و تحمل کردن. او شاهد شهادت پدر و مادر و براداران و فرزندان و برادرزادگان بود ولی خم به ابرو نیاورد. اوج این استقامت پس از واقعه ی غمبار و تراژیک کربلا در رویارویی با یزید بن معاویه است. که شراره های سخن اش کاخ یزید را به لرزه در آورد. زبان علی در کام از اسلام و حقانیت دفاع کرد. شهادت برادر و یاران اش را افتخاری جاودانه خواند و فرمود: ما رأیت الا جمیلا

زیبا دیدن سختی ها و پلشتی ها عین خوشبختی است. و مصداق خالص "هر آنچه از دوست رسد؛ نیکوست"

به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست

عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست

امروز پرستاران باید افتخار کنند که نام و کارشان به نام اسوه ی همه ی دوران یعنی حضرت زینب گره خورده است. شخصیتی که نام و یادش یادآور مقاومت و عزت عاشورایی و از خودگذشتگی در صحرای نینوا است.

فلسفه ملال(1)

فلسفه ملال(1)

     تابستان امسال کتاب" فلسفه ملال " اثر لارس اسونسن با ترجمه ی افشین خاکباز را به مطالعه گرفته؛ یادداشت هایی از آن برداشتم. اکنون گزاره هایی از آن را  در دو بخش به اشتراک می گذارم. امید که از دوستان رفع ملال شود.

     ارسطو می گوید: معمولا توجه خود را پیش و بیش از هر چیز بر اموری معطوف می کنیم که تغییرپذیرند. اما قائل بودن به سرشت برای انسان به معنای این ادعاست که چنین سرشتی تغییرناپذیر است/12 نیچه می گفت: اشتباه موروثی فیلسوفان این است که پایه ی اندیشه های خود را بر انسانی در دوره ای خاص بنیاد می نهند و آن گاه آن را به واقعیتی ازلی تبدیل می کنند./13

     به نظر من، ادبیات منبعی عالی برای مطالعات فلسفی است و اهمیت این منبع برای فلسفه ی فرهنگ به اندازه ی اهمیت کارهای علمی برای فلسفه ی علم است/16 ملال تنها یک حالت ذهنی درونی نیست؛ بلکه یکی از ویژگی های دنیا نیز هست. چون در فعالیت هایی اجتماعی مشارکت داریم که از ملال اشباع شده اند/16

    پژوهش های روان شناسی نشان می دهد که مردان بیش از زنان از ملال رنج می برند/17 وقتی کی یر کگارد ادعا می کرد که ملال ریشه ی تمام شرهاست؛ اغراق می کرد ولی ملال به بسیاری از شرها مدد می رساند/17

       مشکل جنگ این است که نه تنها مرگبار است بلکه به سرعت بسیار ملال انگیز می شود/18 ملال با مصرف مواد مخدر، الکل، سیگار، اختلالات تغذیه، بی بندوباری جنسی، ویرانگری، افسردگی، ستیزه جویی، خشونت، دشمنی و خودکشی مرتبط است./18

     دلیل این که ملال برای افراد نیز مشکلی جدی است این است که با فقدان معنا همراه است/20

      کی یرکگارد می گوید: خدایان ملول بودند و بنابر این انسان را آفریدند آدم از تنها ملول بود و بنابراین حوا را خلق کردند از آن زمان ملال وارد جهان شد... ولی ملال وجودی پدیده ی مدرن است/23

     ملال همواره حاوی عنصری انتقادی است چون این ایده را بیان می کند که یک موقعیت مشخص یا کل هستی عمیقا ما را ناراضی می کند/24 مرد زیرزمینی داستایفسکی ادعا می کند که همه چیز از ملال ناشی می شود/29

     ملال با نیازهای واقعی ارتباط ندارد بلکه با امیال مرتبط است و این میل، تمایل داشتن به محرک های حسی است/31 جامعه ای که خوب عمل می کند توانایی انسان برای یافتن معنا در جهان را تقویت می کند و جامعه ای که عملکرد خوبی ندارد چنین نیست/35 منظور از تهی بودن زمان، تهی بودن از معناست/36

      معنایی که بیشتر مردم می پذیرند خودشکوفایی است ولی معلوم نیست چه نوع خویشتنی باید شکوفا شود. یا حاصل این خودشکوفایی باید چه چیزی باشد/37 ملال با بیکاری ارتباط ندارد بلکه با معنا مرتبط است/39

    والتر بنیامین در پارک مرکزی می گوید: برای مردمان عصر حاضر تنها چیزی که کاملا تازه است و همواره تازه خواهد بود؛ مرگ است/43 ملال تصویری رنگ پریده از چهره ی مرگ است/46

   من نوع شناسی مارتین دالمن را بیشتر ترجیح می دهم که بین چهار نوع ملال تمایز قائل می شود ملال برخاسته از موقعیت ملال برخاسته از اشباع و ملال وجودی و ملال خلاقانه. این چهار نوع ملال با یکدیگر هم پوشانی دارند/48

     هایدگر ملال عمیق را چون مه خاموش می داند و گاربورگ از آن به سرمای ذهنی توصیف می کند/51 داستایفسکی زمانی گفت که ملال رنجی بی رحمانه و وصف ناپذیر است/52

    مُد یکی از اصول مدرنیته است و به قول بنیامین به معنای تکرار جاودانه ی چیزهای جدید است/53 مُد ذاتا غیر فردی است بنابراین نمی تواند معنای فردی را که در جست و جویش هستیم به ما ببخشد/54

     بی خدایی ای که انسان به نمایش می گذارد بی معنا و غروری بیهوده است/61 به نظر پاسکال، انسان بدون خدا محکوم به ملال است. برای درک این که در زندگی هیچ حقیقت و رضایت پایدار نیست روح بلندی لازم نیست. در غیاب رابطه با خداوند، برای فراموشی بیچارگی خود به لذت ها روی می آوریم/61

    بدون خدا، انسان هیچ است و ملال آگاهی از این هیچی و پوچی است/62 ترس از تهی بودگی و خلاء است که مزه ی مرگ تدریجی را به ما می چشاند/63 

تفسیر موضوعی

تفسیر موضوعی قرآن

نیاز شدید فرهیختگان اسلامی نسبت به بایستگی های فرهنگی، اجتماعی و زدودن غبار رکود و عقب ماندگی علمی و عقلی در پرتو دگرگونی در فهم دینی و تفسیر مفاهیم اخلاقی و اعتقادی متن مقدس قرآن و تحول در ساختار تنظیم و سبک و سیاق ارائه دریافت ها و داده های دینی شکل می گیرد.

دو مبنا در تفسیر موضوعی

1- استقرایی (درون قرآنی)
گزینشی تطبیقی ( شیعه و سنی – قرآن و کتب مقدس ) 2-
میان رشته ای (قرآن و علوم روز)
1- گردآوری آیاتی که دارای عناوین و سرفصل‌های یکسان هستند در جهت فهم بهتر معانی آنها و پیوند میان آنها
2- طرح مسئله‌ ای فکری - اجتماعی و یا اخلاقی مربوط به زندگی امروزی و پرداختن به بررسی و ارزشیابی آن مسئله از دیدگاه قرآنی جهت آشکار شدن نقطه نظر و رهنمود قرآن
نظرخواهی از قران درباره یافته های بشری تفسیر موضوعی است(شهیدصدر)

تفاوت دو مبنا
الف - در بینش نخست مفسر هم موضوع را از قرآن می گیرد و هم ارزشیابی آن در پرتو قرآن انجام می دهد ولی در نگاه دوم قران ناظر بر مسائل فکری زندگی است و برای هر مسئله‌ای رهنمودی دارد و بر این اساس پا به پای تجربه های بشری به بازدهی و راهنمایی اش ادامه می‌دهد
ب - گروه نخست مباحثی چون تفسیر قرآن به قرآن و بحث پیرامون ناسخ و منسوخ را تفسیر موضوعی می دانند ولی گروه دوم این مباحث را پژوهش‌های تفسیری یا قرآنی می شمارد

پیشینه ی تفسیر موضوعی
الله نزل احسن الحدیث کتاباً متشابهاً مثانی( زمر /23)
تشابه یعنی بعضی آیات در بعضی دیگر نظاره گرند و پاره ای پاره دیگر را روشن می کنند
القرآن یفسر بعضه بعضاً( پیامبر اکرم/ ص)
ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه علی بعض(خطبه 133 نهج البلاغه)
پیامبر اسلام و ائمه اطهار(ع) در کار تفسیر آیات عملاً از نگرش موضوعی بهره جسته‌اند(بحارالأنوار مجلسی)
ولی برخی قتاده م/118 و عده ای جاحظ م/255 را اولین مفسر تفسیر موضوعی می دانند

انواع تفسیر موضوعی
تفسیر قرآن به قرآن
تفسیر آیات الاحکام
الاشباه و النظائر فی القرآن
جمع آوری آیات مربوط به یک موضوع

زمینه های توجه در تفسیر موضوعی در عصر حاضر
سبک ویژه قرآن در بیان تدریجی معارف
تلاش برای نمایاندن دیدگاه‌های فرهنگی - اجتماعی اسلام
رشد علوم بشری
پیشرفت امکانات تحقیق
رد اتهامات مستشرقین

سه تصویر از پیوستگی مفاهیم قرآن
ارتباط سیستمی مفاهیم قرآن (ایزوتسو)
یگانگی موضوع در هر سوره (شحاته)
همسویی پیامد های گسسته قرآن درباره یک موضوع (علامه طباطبایی)
نظریه ی اول در سه دیدگاه خلاصه می‌شود
‌الف: بیان اجمالی سرفصل ها
توحید،نبوت و معاد و شاخه های آن ها با آنچه به هدایت بندگان و صلاح دنیا و آخرت نظر دارد(علامه طباطبایی)
توحید، بشارت به یکتا پرستان و هشدار به مخالفان
عبادت، بیان راهی که منتهی به نعمت های الهی می شود و چگونگی پیمودن آن داستان های مربوط به موافقان و مخالفان (محمد عبده)
رشید رضا در المنار اهداف دهگانه را طراحی کرده است
پایه های دین ایمان به خدا و معاد و عمل صالح
پیامبر و وظایف پیامبری
ویژگی های اسلام
اصلاح اجتماعی و سیاسی
تکالیف و وظایف فرعی
نظام سیاسی اسلام
رهنمود های نظام اقتصادی
جنگ و جهاد
حقوق انسانی و دینی و اجتماعی زنان
مبارزه با نظام برده داری

مصباح یزدی خداشناسی، جهان شناسی، انسان شناسی، راه شناسی، راهنما شناسی، انسان سازی برنامه های عبادی، احکام فردی و اجتماعی، مجموعه داده های معرفتی قرآن می داند
ژول لابوم مستشرق فرانسوی - قرآن را به ۱۸ فصل با ۳۵۰ فرع تقسیم کرده است
تاریخ - محمد ص - تبلیغ - بنی اسرائیل - تورات نصرانی ها – ماوراء الطبیعه – توحید- قرآن - دین – عقاید - عبادات شریعت- نظام اجتماعی - علوم و فنون تجارت- تهذیب اخلاق و رستگاری
ب- یگانگی مفهومی سوره ها در مجموعه سوره ی بقره
سعید حوّی در الاساس فی التفسیر(11جلد) سوره ی حمد را مقدمه ی قرآن و سوره ی بقره را واحدی می شمارد که از یک مقدمه سه بخش و یک خاتمه تشکیل شده و تمام موضوعات قرآنی را در خود دارد و دیگر سوره ها هر کدام موضوعی را که جزء مضامین سوره ی بقره است به بحث می گیرد
مثلاً: سوره ی آل عمران بیان پنج آیه ی اول سوره ی بقره (تقوا)
سوره ی مائده بیان آیات 27 و 27 سوره ی بقره (فسق و آثار آن)
سوره ی انعام بیان آیات 28 و 29 سوره ی بقره (احتجاج به کافران)
سوره ی اعراف بیان آیه 38 سوره ی بقره هدایت)
سوره ی انفال و توبه بیان آیات 216 تا 218 سوره ی بقره(جهاد)
سوره ی یوسف بیان آیات 21 تا 25 سوره بقره(نزول قرآن)
ج- پیوستگی معارف قرآن بر اساس معناشناسی
بر اساس دانش معناشناسی (تحلیل کاربردی کلمات کلیدی زبان برای دریافت جهان بینی و تفسیر زندگی) در کتاب "خدا و انسان در قرآن" نوشته ی توشیهیکو ایزوتسو با ترجمه ی احمد آرام ارائه شده است مثلاً ایمان - الله - تصدیق اسلام- شکر- تکذیب - عصیان و کفر یک میدان معناشناسی را تشکیل می دهند و در آن ایمان به عنوان کانون مطرح است همچنین درباره کفر و صراط و ....
نظریه یگانگی موضوعی هر سوره ابن قیم جوزیه ، فخر رازی و شاطبی از بنیان‌گذاران این تفکر هستند و در قرن حاضر علامه طباطبایی - محمد عبده- سعید حوّی- سید قطب و عبدالله دراز- محمد عبدالله شحاته محمد بهی- محمود شلتوت یگانگی موضوعی سوره ها را به شکلی پذیرفته‌اند هرچند هنوز به صورت کامل مطرح نشده است مثلاً درباره سوره نسا برخی تقوا و برخی خانواده را محور اصلی دانسته اند.

ارتباط و همسویی بیان های گسسته قرآن درباره یک موضوع
سبک بیانی قرآن به گونه ای است که یک موضوع بارها به صورت گسسته در سوره های مختلف و به مناسبت های گوناگون بررسی شده است به شکلی که در نگاه سطحی ممکن است ارتباط میان آنها نباشد در صورتی که روشنگر هم هستند
بوکای می‌نویسد: دیدگاه قرآن در هر زمینه بایستی با یافتن و جمع‌آوری آیات مربوط به آن از سراسر قرآن بازیافت

شرایط تفسیر موضوعی
الف: شرایط عام
پاکی روح و آمادگی و شوق معنوی برای درک معارف وحیانی
آگاهی از قواعد دستوری و مبانی لغوی و ظرایف ادبی
آشنایی با تاریخ اسلام و اسباب نزول
آشنایی با تفاسیر و آراء مفسران
شناخت روایات و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام
توجه به سیاق و تناسب جایگاه آیات
ب: شرایط خاص
نگاه سیستمی مفاهیم قرآن(علامه - عبده - جواد آملی)
موضوع شناسی علمی در جهت داوری قرآن پیرامون دستاوردهای بشری(صدر)
دخالت ندادن پیش داوری ها و ذهنیت های قومی
بهره گیری صحیح از سنت و روایات اهل بیت علیهم السلام
گونه های تفسیر موضوعی
اجتماعی - سیاسی( سید جمال - عبده - رشید رضا – طالقانی- اقبال)
علمی(حنفی- بوکای - یوسف مروه- طنطاوی و... )
ادبی(امین خولی – مصطفوی - سید مصطفی خمینی – معروف رصافی)
- مطالعه ادبی قرآن حقیقت تفسیر را تشکیل داده و دسترسی به مسائل فکری ، اخلاقی و اجتماعی قرآن را میسر می‌سازد(امین خولی )
عرفانی(مولوی - خواجه عبدالله انصاری – روحانی)
فلسفی(ملاصدرا _خواجوی ... )

آسیب های تفسیر موضوعی
پیش داوری ها: محمد بهی در کتاب "منهج القرآن فی تطویر المجتمع" شیوه ی قرآن در ساختن جامعه آرمانی به جای جامعه مادی توضیح می دهد و بدون توجه به شناسایی زمان نزول آیات، روش قرآن را در کار ساختن جامعه به تصویر می‌کشد
علم زدگی: دکتر خزائلی در احکام قران آیه ی هو الذی خلقکم من نفس واحده و جعل منها زوجها لیسکن الیها(اعراف / 189) می نویسد: به نظر می رسد که مراد از نفس واحده سلول یعنی ذره ای می باشد که در نطفه موجود است و پس از نشو و نما به دو سلول تقسیم می شود
عبدالرزاق نوفل می‌نویسد: الکترون، جوهر و واحد آفریده ها را تشکیل می دهند و تعادل و آرامش آن با زوج آن یعنی پروتون است زیرا بار مثبت پروتون بار منفی الکترون باعث تعادل و توازن اتم می گردد
دکتر یدالله سحابی در کتاب خلقت انسان در قرآن به تأیید نظر داروین می‌پردازد
عقل گرایی و مصلحت مداری: عبده در تئوری و عمل نص قرآن را به تبعیت از عقل ملزم دانسته و به این باور است که در صورت ناسازگاری، عقل بر ظاهر نص تقدم دارد
سید قطب زیاده روی عبده در عقل گرایی زاییده ی زمان وی و توجه جدی غرب به عقل می داند

نفس از دیدگاه قرآن
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّـهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ. (حشر/ 19)
وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى (نازعات /40و41)
أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَـهَهُ هَوَاهُ (جاثیه /23)
بي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ (یوسف / 52 وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَّ
و اکرم نفسک عن کل ذنبه (ح / 401)
و قال علیه السلام : من کرمت علیه نفسه هانت علیه شهواته .(ح / 441 نهج البلاغه)
حالات نفس
نفس اماره : ان النفس لاماره بالسوء (یوسف 52)
نفس ملهمه : و نفس و ما سواها فالهمها فجورها و تقواها (شمس /8)
نفس لوامه : لا اقسم بیوم القیامه و لا اقسم بالنفس اللوامه (قیامه / 1 و2)
نفس مطمئنه : یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیه مرضیه( فجر/27 و28)
در برخی آیات به جای نفس از قلب استفاده شده است
یوم لا ینفع مال و لا بنون الا من اتی الله بقلب سلیم(شعراء/ 89)
من خشی الرحمن بالغیب و جاء بقلب منیب(ق/33)
فی قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا(بقره/10)
و جعلنا قلوبهم قاسیه (مائده/13)

تفسیر ترتیبی

تفسیر ترتیبی قرآن

مقدمه

در بحث پیشین یعنی تفسیر موضوعی قرآن در پی یادآوری این نکته بودم که برای تحقیق یک موضوع در قرآن ما نیازمند شناخت مفاهیم و کلید واژه‌های قرآنی هستیم. این کلید واژه ها را باید با توجه به فرهنگ زمان نزول و عوامل اجتماعی و سیاسی، تعریف و شناسایی کنیم. پس از اینکه مفهومی را در بستر اجتماعی و فرهنگی خودش بازخوانی کردیم باید ارتباط این مفاهیم و افعالی که برای معرفی آنها و همچنین حکمی که برای آنها صادر شده است را مورد ارزیابی قرار دهیم. در مرحله سوم ما نیازمند درک شبکه‌ای از معانی و مضامین کلید واژه ها و مفاهیم برآمده از آنها هستیم. به اینکه چه رابطه ای بین یک مفهوم و دیگر مفاهیم در ذیل آیه وجود دارد. نحوه ی کاربرد و بسامدی دو یا چند مفهوم در یک گزاره نشانی از وابستگی شبکه مفاهیم است. در مرحله بعد پس از شناخت مفاهیم و روابط بین آنها یک نتیجه و غایتی در این کاربرد ها به یک دگرگونی مفهومی و ساختاری دسترسی پیدا می کنیم. به اینکه از هم نشینی و قرابت چند مفهوم، گزاره دیگری با توجه به هدف عالی و غایی پیام آوری وحی قابل مشاهده است. یعنی پیامبر اکرم(ص) در صدد این بود که با گذر از جامعه ی جاهلی ما را به جامعه اسلامی فرا خواند. در این فراخوانی تبدیل پاره ای از ارزشها و یا تثبیت برخی دیگر از ارزش‌ها نمود پیدا می‌کند. این نتیجه ‌گیری نشان می‌دهد که نمی‌توان جامعه را از بنیاد برانداز کرد بلکه می توان ارزش های موجود را برای هدفی والاتر و مهمتر مورد بازیابی و بازنشانی قرار داد. چنان که پیامبر اکرم(ص) جامعه را از پرستش خدایان متفرق زدود و به ایمان به خدای واحد هدایت نمود.
در بحث جدید یعنی تفسیر ترتیبی قرآن ما در پی تبیین عناصر تشکیل دهنده ی قران و مکانیسم وحی هستیم تا با شناخت زبانی که پیامبر اسلام از آن سخن گفته است؛ پیام های قرآنی را بازنشانی نماییم و با توجه به دستاوردهای جدید در حوزه زبان شناسی و علم هرمنوتیک و سمانتیک به تعریف متفاوتی از تفسیر و تاویل برسیم. پس از ذکر رویکردهای چهارگانه به تفسیر و کیفیت نزول قرآن، آیاتی از قرآن را مورد ارزیابی قرار می دهیم. وظیفه ی ما بازخوانی این داده
و رویکردهاست. ولی داوری نهایی پس از گفت و گو و نقد و نظر به منصه ی ظهور می رسد. شاید هم نیازمند یک داوری نهایی نباشیم بلکه صرف بیان ایده ها و داده ها کار ما باشد به قول مولوی

چون که مَقضی بُد رواج آن روش می دهدشان از دلایل پرورش
لازم به ذکر است که تبیین رویکردها محتاج بیان پیش فرض های کلامی و فلسفی بحث نیز هست و برای تنقیح مناط و توضیح صورت مسئله امری ضروری به نظر می رسد. امید که در پرتو این نظرات و واکاوی گزاره های مربوط به بحث، هم افزایی صورت گیرد و منجر به اشتراک گذاری ایده ها گردد.



چهار نظریه پیرامون مکانیسم وحی

1- باور رسمی این است که قرآن با تمام الفاظ و معانی سخن خداوند است که از طریق جبرئیل امین به پیامبر اسلام (ص) وحی شده و حضرت عیناً آنها را به اطلاع مردم رسانده است.‌
2- محتوای قرآن به وسیله جبرئیل به پیامبر اسلام(ص) الهام شده است ولی تمام الفاظ قرآن از آن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است. (نصر حامد ابوزید در کتاب مفهوم النص) نگاه فیلولوژیکی {لغت شناسی}
3- تمام قرآن سخن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است اما چون شخصیت او شخصیت خدایی است سخن او سخن خدا تلقی می‌شود (عبدالکریم سروش در کتاب تجربه نبوی) منظر سمانتیکی{معنا شناسی}
4- قرآن محصول نگاه موحدانه ی پیامبر از هستی است. نبوت و وحی به معنای موحدانه نگریستن به عالم و آدم است و دستاوردهای پیامبر(فرآورده‌های وحی ) و مدعیات صدق و کذب بردار نیستند لذا تمام قرآن، کلام پیامبر(ص) است. (محمد مجتهد شبستری در مقالات قرائت نبوی از جهان) ایده ی هرمنوتیکی{برداشت از متن}
این که حقیقت وحی محمدی(ص) چه بوده است؛ یک موضوع ایمانی است ولی آیات قرآن را چگونه می توان فهمید؛ یک موضوع عقلانی است. وجه اشتراک سه نگاه جدید این است که قرآن از جانب خدا به پیامبر اسلام(ص) القا شده است اما مکانیسم وحی متفاوت و مختلف می شود.

تشریح رویکرد های چهارگانه

نحوه ی انتقال پیام وحیانی به پیامبران یکی از پیچیده ترین مباحث کلامی در مسیحیت و یهودیت و اسلام است. و نامگذاری علم کلام در ادیان آسمانی با همین رویکرد صورت گرفته است. صورت مسئله این است که ارتباط بین
مطلق و محدود چگونه میسر می شود؟ اشاعره معتقد بودند که کلام نفسی(نسبت کلام به خدا) و امری قدیم است. و نیاز به خلق ندارد. اما شیعه و معتزله بر این باور بودند که قرآن امر حادث است و کلمات الهی جملات و ترکیبات معینی است که خداوند در جایی(لوح محفوظ - کتاب مکنون) آفریده و فرشته ای به نام جبرئیل به گوش پیامبر خوانده و او هم به مخاطبانش منتقل کرده است.
برخی فیلسوفان مانند ابن سینا و ملاصدرا معتقد بودند که پیامبر به مرتبه ی عقل فعال ارتقا می یابد و حقایقی بر او روشن می شود سپس آن حقایق به عالم مثال و از عالم مثال به عالم حس نبوی و در نهایت به صورت الفاظ در گوش او خوانده می شود. عرفا هم معتقد به مراحل وجودی پیامبر(ص) هستند و مرحله و مقام جمع الجمع را مرتبه ی اتحاد نبی
با خدا دانسته اند. و سخن گفتن از مرحله باطنی به مرحله ظاهری وجود پیامبر(ص) منتقل شده است.
اما در فلسفه ی جدید و هرمنوتیک مدرن، زبان در واقع صورت کلامی ذهن است

پیش فرض های نظریات جدید

1- خداشناسی مقدم بر پیامبر شناسی و قرآن شناسی است
2- خدا موجودی بی صورت و غیر متشخص است
3- سخن گفتن امری انسانی است
4- معنای متن و فهم آن امور تاریخی هستند

5- قرآن دارای دو بخش تاریخی و فرا تاریخی است

مقومات یک متن
1-گوینده 2- شنونده 3- زمینه ی متن 4- جماعت اهل زبان ۵ - محتوا که زبان آن را بیان می‌کند

دیدگاه نصر حامد ابوزید
قرآن یک متن تاریخی است برای رسیدن به درک هسته ای فرا تاریخی آن
قرآن تجربه ی پیامبر(ص) است در تجربه اش چیزی دیده و قرآن را وحی نامیده است
قرآن تجربه ی پیامبر(ص) و جامعه است ظهور قران پاسخی به مقتضیات زمان و پرسش‌های مردم بود
قرآن صرفاً یک متن نیست یک گفتمان است.( مجموعه ی گفتمان هاست)
حدود و حقوق در قرآن به عنوان وسیله مقرر شده است نه هدف لذا قابل تغییر است
داستان های تاریخی قرآن واقعیت ندارد و برای موعظه است(خلف الله - محمد عبده – مطهری )

دیدگاه های دکتر سروش
علامه طباطبایی وحی را شعور مرموز می خواند ولی به گمان من هنر مرموز مناسب تر است
پیامبر اسلام(ص) در فرایند وحی موضوعیت دارد نه طریقیت
بلاغت قرآن هم به تبع احوال پیامبر(ص) پستی و بلندی می پذیرد
فارابی و خواجه نصیر طوسی و ملا صدرا معتقدند قوه خیال پیامبر در فرایند وحی دخالت دارد
برخی عقاید جاهلیت در قرآن منعکس شده است (زمخشری - ابن خلدون)
قرآن درگیری ذهن و روان پیامبر و حوادث جامعه را برملا می کند (دیالوگ)
قرآن نه فقط تجربه ی پیامبر بلکه رویای رسولانه است
نظریه سروش اساساً نظریه عرفانی و مبتنی بر متافیزیک وصال است
بحث سروش یک بحث معرفت شناختی است ولی منتقدان بحث وجود شناسی می کنند

دیدگاه مجتهد شبستری
هرمنوتیک به دو بخش هرمنوتیک دُگماتیک (جَزمی) هرمنوتیک فلسفی قابل تقسیم است
متن قرآن در عین حال که منشأ وحیانی دارد؛ کلام انسان(پیامبر) هم هست
آنچه در این کتاب هست جنبه معرفتی ندارد نوعی بینش است
نبوت پیامبر اسلام(ص) طریقیت دارد نه موضوعیت. مسئله اصلی پیامبر، معرفی خدا است
درتجربه پیامبر فهم جهان مقدم بر تفسیر جهان یا عین آن است. او خبر می دهد که جهان را چگونه می بیند نه اینکه جهان چگونه است
متن قران به مشابه یک فهم تفسیری از جهان یک نمود است و هر چیزی که نمود است با فهم و تفسیر دوباره ممکن است فهمیده شود آن هم در وجهی از وجوه و نه با احاطه ی تمام حقیقت آن نمود
قرآن یک قرائت نبوی از جهان است نقد تاریخی این متن می‌تواند ما را به فهم دقیق این متن برساند
قرآن به مسائل علمی نگاه پدیدارشناسانه نمی‌کند بلکه رابطه آنها را با خدا مشخص می کند

موارد ناسازگاری ظواهر قرآن با علم
دست به تاویلات بعیده می زند( طباطبایی - مصباح ) یا تاویل علمی می کند. (بازرگان- سحابی )
برسبیل همزبانی با فرهنگ عرب تحمل شان می کنید. (معتزله - طالقانی)
زبان دین نمادین و استعاری است. (متکلمان مسیحی)
فرآورده های وحی محتمل الصدق و الکذب نیست انشائی است. ( ولی الله دهلوی)

شب هایی با شبستری

شب هایی با استاد شبستری

استاد محمد مجتهد شبستری شخصیت متفاوتی دارد. او که در دهه ی چهل در نشریه ی مکتب اسلام قلم می زد، در دهه ی پنجاه به توصیه ی دکتر بهشتی به آلمان می رود و ضمن اقامت نماز در مسجد هامبورگ، به دانش هرمنوتیک علاقه مند می شود و همین رویکرد، آغازِ گونه ای تحول در تفکر و تحقیق اوست. پس از انقلاب به ایران برمی گردد و مدتی در صدا و سیما و پس از آن نماینده ی مجلس می شود اما پس از آن، برای همیشه از پست سیاسی فاصله می گیرد و در قالب هیئت علمی دانشگاه تهران به تدریس کلام اسلامی و مباحث هرمنوتیکی همت می گمارد. کتاب های «هرمنوتیک کتاب و سنت، ایمان و آزادی و نقدی بر قرآئت رسمی از دین» حاصل تتبعات آن بزرگوار است. در نیمه ی دوم دهه ی هشتاد از دانشگاه تهران بازنشسته شده و به سخنرانی در حسینیه ارشاد مشغول می شود. مجموعه ی مقالات و سخنرانی های او در کتابی به نام «نقد بنیادهای فقه و کلام» گردآوری شده و چون اجازه ی چاپ نداده اند، به صورت مجازی نشر یافته است. او در چند نوبت در دهه ی نود شمسی، به بهانه ی هوای مطلوب بندرعباس، چند روزی از دی ماه را در این بندر سپری می کرد. در سه دیداری که حضوری فعال داشتم، پس از اتمام نشست ها، به محض رسیدن به خانه، نکاتی را که بیان کرده بود، می نوشتم. این یادداشت ها حاصل آن دیدارهاست.

دیدار نخست

نقد قبض و بسط

در اوائل دی ماه 1394 دو روز مهمان دانشگاه پیام نور بندرعباس بود. من به اتفاق چند نفر از دوستان، فرصتی را برای گفت و گو با استاد سپری می کردیم. وقتی در کنار ساحل مشغول قدم زدن بود، گفت: مشائین از فلاسفه معتقد بودند که قدم زدن تأثیر فراوانی بر تمرکز ذهن و خلاقیت فکر دارد. من گاه با قدم زدن و مرور اندیشه هایم به نکات جدیدی می رسم. از استادش علامه طباطبایی یادی کرد و گفت: ایشان معتقد بود که خواندن نمازهای مستحبی هم مرا به درک بهتری از هستی می رساند. یعنی او به عبادات از جنبه ی عرفانی توجه خاصی داشت. در فرصتی هم به ذکر آیت الله منتظری پرداخت و گفت: دو هفته پس از شکست حصر نزد ایشان رفتم با لهجه ی اصفهانی گفت: این هرمنوتیک چی چی هست؟ اندکی توضیح دادم سپس گفت: تا می توانید در این باره بنویسید چون روحانیت از جهل مردم سوء استفاده می کند.

در نشست شبانه با اعضای هیئت علمی به نقد نظریه «قبض و بسط تئوریک شریعت» دکتر سروش اشاره کرد و گفت: ریشه ی این تقسیم بندی به اواخر قرن نوزده و اوائل قرن بیستم در غرب برمی گردد. که گروهی از روشنفکران مسیحی معتقد شدند روح حضرت مسیح در کلیسا حضور دائم و جاودانه دارد. ولی این حضور جاودانه را باید ثابت گرفت و در مقابل شناخت و تفسیر از این حضور ثابت، متغیر است. بنابراین ما باید به ثبات دین و تفسیر معرفت دینی قائل شویم. درادامه ی صحبت، دو شخصیت به نام های تیلور و لویز را مبتکران این ایده معرفی کرد و گفت: در فرصتی به معرفی این دو نگاه می پردازم. اما من تقسیم بندی دین و معرفت دینی را قبول ندارم و تقسیم نص کتاب و سنت و تفسیر نص را می پذیرم. با عقیده ی استاد ملکیان هم بر سر مهر نبود و گفت: جناب ملکیان مسائل دینی را نادیده می گیرد و می گوید: فقط عقلانیت و معنویت. حال آن که تجربه نشان داده است که عبادات دینی در ایجاد شخصیت سالم و تکامل شخصیتی تأثیرگذار بوده است. و ما نمی توانیم از آن صرف نظر کنیم. ما هنوز جایگزین مناسبی برای عبادت نمی دانیم. نمی توان از تجربیات گذشتگان گذشت و آنها را به عقلانیت تقلیل داد.

وقتی در باره ی دیدگاه خود پیرامون فرضی بودن شخصیت ها در داستان های مثنوی مولانا طرح سؤال کردم گفت: با ایده ی شما موافقم. من نه فقط در مثنوی بلکه در قرآن هم قائل به روایت هستم. یادآور می شوم استاد در یک سخنرانی با عنوان «زبان روایت در مثنوی» می گوید: مولوی یک راوی شکایتگر است. و لازمه ی این نوع روایتگری و زبان، گوش بودن است. پس از بیان روایت، در توجیه اخلاقی و دینی آن هم از روایت استفاده می کند به گونه ای به ترسیم وتصویر آن حکمت اشاره می کند که انسان خیال می کند دارد روایت دیگری را برای استحکام و یا بیان حکمت روایت قبلی بیان کرده است. و این نگاه خاص مولوی است. آنگاه اضافه کردم که اقبال لاهوری و فضل الرحمان هم معتقدند که بیان زندگی پیامبران در قرآن روایی است و منطبق بر واقعیت نیست. استاد هم تأیید کرد. سپس از دکتر مجتبوی نقل قول کرد که وقتی در آمریکا تحصیل می کرده است در کلاس تیلیخ کسی از او می پرسد شما از مسیحی حرف می زنید که می گویند انسانی ساده بوده است. تیلیخ جواب داد نه من از مسیح تاریخی حرف نمی زنم من از مسیح آرمانی حرف می زنم.

در حضور دوستان با طرح این سؤال که اکنون وضعیت استادان و دانشجویان چگونه است؟ پاسخ های متفاوتی از سوی حاضران بیان شد. پس از دریافت آن سخنان گفت: برای رغبت به علم اندوزی و تفکر باید کاری کرد. در پایان یکی از دوستان گفت: در باره ی سنگسار، طبق قانون جدید، قاضی مخیر بین اجرای حکم سنگسار و اعدام است. گفت: من این حکم را نمی دانستم و باید به تصحیح مقاله ای که در این زمینه نوشته ام، بپردازم.

دیدار دوم

سراب شریعت

شب های دی ماه سال 1397ما بودیم و ماه، چه شب های شیرینی، گفت و گوی های کوتاه و دوستانه با استاد محمد مجتهد شبستری که از قرائت رسمی دین فاصله و از رسم زمانه خسته و از بحث های جدی سیر شده و به خواندن رمان پناه برده بود. خود می گفت: کتاب «وقتی نیچه گریست» اثر آروین یالوم را برای مطالعه انتخاب کرده ام. اتفاقا در آغاز این کتاب آمده است: دکتر برویر در حال گذراندن تعطیلات است و علاقه ای به موضوع های مهم ندارد و او اصلا به این دلیل به ونیز آمده که از موضوع های مهم فرار کند. وقتی علت انتخاب پرسیدیم، گفت: هر چه در باره ی نیچه باشد، دوست دارم. چون بزرگانی مثل او، شخصیت های قاطی بودند. به یاد سخن دکترمرتضی مردیها افتادم که در باره ی داستایفسکی و کتاب «برادران کارامازوف» اش همین تعبیر را به کار برده بود. استاد قدم زدن در وسعت ساحل را نوازشی می دانست بر دل زخمین و سنگین اش.

از همین سخنان آغازین معلوم می شود که استاد شبستری از افکار و اندیشه های پیشین خویش، فاصله گرفته و در جهانی دیگر سیر می کند. با گذشت نیم قرن حضور در عرصه ی اندیشگی، از فقه عبور کرده است و تشکیل حکومت اسلامی را امری مطلوب نمی داند و برای روحانیت جایگاهی قائل نیست و معتقد است که روحانیت مثل بختک روی دین افتاده است. او بر دین مسلط است نه دین بر او. روحانیت عصمت پیامبر و امام را طرح می کند تا نقش خودش را برجسته کند.او می گوید: در دیداری که رجایی با آیت الله مرعشی نجفی داشت. مرعشی گفته بود: مسائل سیاست را از اهل سیاست بخواهید. پروژه ی هرمنوتیک خود را دنبال می کند. و از این که فریادش، مخاطبانی را به اندیشیدن واداشته؛ خشنود است. نسبت به آینده ی جامعه امیدوار نیست و بحران های موجود را به نوعی ابهام زایی و سرخوردگی از سوی افراد جامعه تفسیر می کند. همه ی اینها اکنون در کتاب جدیدش به نام «نقد بنیادین فقه و کلام» بازتاب یافته است.

یک شب وقتی ماه را در آسمان صاف و پرستاره ی بندرعباس مشاهده نمود گفت: ما و ماه چه زیبا!! دوستان تصویرهایی از آن فضا گرفتند. قدم زنان از باریکه ی آبی در جزر ساحل، گذر کردیم، گفت: حضرت موسی و یارانش هم از این آبراه ها مسیر خود را بازیافته و فرعونیان گرفتار مد دریا شدند. قرآن همه ی حوادث طبیعی را به خدا نسبت می دهد. حتی زندگی و مرگ انسان ها را. دوست ظریفی اشاره کرد، این مطلب در حقیقت پاسخی به اعجازهای قرآنی بود که ده دقیقه ی پیش، از او پرسیدیم.

قرآن را محصول نگاه موّحدانه ی پیامبر از هستی می داند و می گوید: نبوت و وحی به معنای موحدانه نگریستن به عالم و آدم است و دستاوردهای پیامبر(فرآورده‌های وحی) و مدعیات او صدق و کذب بردار نیستند لذا تمام قرآن، کلام پیامبر(ص) است. از دیدگاه شبستری متن قرآن در عین حال که منشأ وحیانی دارد؛ کلام انسان(پیامبر) هم هست آنچه در این کتاب یافت می شود، جنبه ی معرفتی ندارد. نوعی بینش است. از این رو نبوت پیامبراسلام(ص) طریقیت دارد نه موضوعیت. مسئله ی اصلی پیامبر، معرفی خدا بود.
در توضیح این مطلب باید اشاره کنم که استاد در مقالات قرآئت نبوی از جهان آورده است: درتجربه ی پیامبر فهم جهان مقدم بر تفسیر جهان یا عین آن است. او خبر می دهد که جهان را چگونه می بیند نه اینکه جهان چگونه است؟ بنابراین از زاویه ی هرمنوتیکی، متن قران به مشابه یک فهم تفسیری از جهان یک نمود است و هر چیزی که نمود است با فهم و تفسیر دوباره ممکن است فهمیده شود آن هم در وجهی از وجوه و نه با احاطه ی تمام حقیقت آن نمود.

چکیده ی نظر استاد شبستری این است که قرآن یک قرائت نبوی از جهان است. و بررسی تاریخی این متن می‌تواند ما را به فهم دقیق آن برساند. پس در داستان نجات حضرت موسی و یاران او از دریا و غرق شدن فرعون و اصحابش می خواهد، محوریت خدا را در هستی تبیین نماید. چنان که در داستان های پیامبران دیگر و زندگی اقوام گذشته نوعی روایت گری مد نظر است نه بیان واقعیت های موجود آن عصر. حتی در بیان چگونگی به وجود آمدن پدیده ها در صدد واکاوی علمی و زیستی آنها نیست. یعنی قرآن به مسائل علمی نگاه پدیدارشناسانه نمی‌کند بلکه رابطه ی آنها را با خدا مشخص می کند.

در مقابل بر اساس دیدگاه دکتر عبدالکریم سروش، شخصیت پیامبراسلام(ص) در فرایند وحی موضوعیت دارد نه طریقیت. وی با رویکردی عرفانی مبتنی بر متافیزک وصال به توجیه مکانیسم وحی می پردازد. و با بسط تجربه ی نبوی در صدد بیان مفاهیم و داده های قرآنی است و در نهایت با طرح نظریه ی رؤیای رسولانه و نگاه صدرایی به توجیه آیات به ظاهر متناقض قرآن و توصیفات آن از قیامت همت می گمارد. اما استاد شبستری بر این باور است که اصلا زبان قرآن انسانی است و ملاک فهم و تفسیر قرآن مواجهه ی با یک امر زبانی و انسانی است

یک شب، وقتی از دریا در اندیشه ی مولانا سخن رفت و این که مولوی دریا را ندیده است، چگونه از دریا دم می زند؟ فرمود: پرسش جالبی است اما مولانا تصویری از دریا در ذهن داشته که این گونه حرف زده است.

کف دریاست صورت های عالم / زکف بگذر اگر اهل صفایی

علم دریایی است بی حد و کنار/ طالب علم است غواص بحار

در نگنجد عشق در گفت و شنید/ عشق دریایی است قعرش ناپدید

یکی از دوستان یادآور شد: در افغانستان به رود جیحون و رود سیحون، سیردریا و آمودریا می گویند. در مقابل برای دریا لفظ بحر به کار می برند. شاید مولانا هم متأثر از این فرهنگ است. البته باید گفت: مولانا در مهاجرت خانوادگی از بلخ به آسیای صغیر رفته و در آنجا دریای مدیترانه را هم دیده و پس از آن در قونیه اقامت گزیده است.

از اوائل ورودش به حوزه ی علمیه ی قم این گونه تعریف می کرد: من و برادرم محسن در یک حجره ی مدرسه ی خان(بروجردی) به سر می بردیم. از همان اول، خط من از محسن جدا بود. گاه می رفتم به گذر خان و از مغازه ای، شیرینی می خریدم. یک روز متوجه شدم در پستوی مغازه، الاغی همواره دور خودش می چرخد(الحمار الطاحونه) بعد فهمیدم که دارد کنجدها را خرد می کند. من هم الان روزی یک ساعت به تنهایی دور هتل هما(محل اقامت) می چرخم. البته خارج از این شوخی، استاد در فرصت دیگری گفت: یکی از شیوه های اندیشیدن پیاده روی است ظاهرا کاربرد کلمه ی مشاء بر ارسطو و پیروان او به علت گفت و گو کردن در حال قدم زدن بوده است.

آن روزها صحبت از آموزش و پرورش و حذف مشق شب دانش آموزان و واکنش آیت الله سبحانی بود. وقتی داستان را شنید گفت: آقای سبحانی خودش خیلی زحمت می کشید و کتاب های بسیاری را می خواند. اما مکارم باهوش بود و خیلی نیاز به مطالعه نداشت. ما در نشریه ی مکتب اسلام با هم همکار بودیم. آقای سبحانی فکر می کند دیگران هم باید مثل او از همان دوران اولیه ی زندگی زحمت بکشند. و متوجه نیست که زمانه عوض شده است. یادآوری این نکته بجاست که آیت الله سبحانی پس از سخنرانی جناب شبستری در دانشگاه اصفهان در اسفند 87 پیرامون انتظار ما از پیامبران واکنش نشان داده و گفته بود: این نواندیش دینی به هنگام اقامت در آلمان شب ها به درس کلام مسیحی می رفت و از آن تأثیر پذیرفته است. البته ایشان هم پاسخ مفصلی به یادداشت سبحانی داده و گفته بود: من شب ها به درس کلام مسیحی نرفته ام بلکه پس از آموختن زبان آلمانی در باره ی مباحث هرمنوتیکی به مطالعه پرداخته و به آن افتخار می کنم.(ر.ک به کتاب نقد بنیادهای فقه و کلام)

یک شب صحبت آیت الله بروجردی شد. من کتاب «نیروهای مذهبی در بستر حرکت نهضت ملی» اثر دکتر علی رهنما را به ایشان معرفی کردم. درخواست کرد شب بعد کتاب را با خود بیاورم. زمانی که روی جلد کتاب را که تصویری از آیت الله بروجردی و آیت الله کاشانی و نواب صفوی بود، مشاهده کرد گفت: اینها یک جور زندگی کرده اند و ما به شکل دیگری می زییم. پس از مطالعه ی مروری کتاب در هتل اقامت، گفت: نویسنده اشراف بالایی نسبت به حوادث کودتای بیست و هشت مرداد داشته و نکات ظریفی را پیرامون شخصیت های مذهبی آن دوران بیان کرده است. من مطلبی در باره ی مصدق و کاشانی در مصاحبه ای زیر عنوان در جستجوی معنای معناها نقل کرده ام که دقیق نبود و این نویسنده درست گفته است. باید یک جوری آن گفته ها را تصحیح کنم.

یکی از همراهان از او پرسید: استاد چند سال است که لباس طلبگی نمی پوشید؟ گفت حدودا ده سال است. راحت شدم. بعد سؤال کرد علت خاصی داشت؟ پاسخ داد: من از این لباس منتفع نبودم و حتی گاه برای من مضار هم داشت. الان خیلی احساس راحتی می کنم.

یکی از دوستان از کار جدید آیت الله نکونام در باره ی تفسیر قرآن به روش ترتیب نزول پرسید گفت: این رویکرد لازمه اش پذیرش تاریخمندی قرآن است. یعنی نوعی سکولار دیدن دین. به این که قرآن یک سخن انسانی است و در بستری زمانمند و فضایی تاریخی شکل گرفته است.

یک بار صحبت از مسجد هامبورگ آلمان شد فرمود: در دهه ی 30 چند تاجر ایرانی در هامبورگ آلمان مسجدی ساختند تا شیعیان در آن اجتماع کنند و آموزش دینی ببینند. پس از ساخت آن مسجد از آیت الله بروجردی تقاضای روحانی کردند ایشان ابتدا آقای محمدی و سپس محققی فرستادند. پس از فوت آیت الله بروجردی در سال 44 با همکاری آیت الله میلانی و مرتضی حائری، آیت الله بهشتی به مدت پنج عازم هامبورگ شد. پس از آن به پیشنهاد بهشتی، من بیش از 9 سال در آنجا حضور داشتم. چون بهشتی پیش از این با من آشنا بود. وی در سال 1344 جلسه ای جهت بررسی دیدگاه ها پیرامون حکومت اسلامی تشکیل داد که آقای هاشمی رفسنجانی و چند تن از روحانیون حضور داشتند و من در آن جلسه با توجه به مطالعاتی که در باره ی قانون اساسی و حقوق اساسی داشتم طرحی را ارائه دادم و آقای بهشتی خوشش آمد. البته پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و انتخابات ریاست جمهوری که منجر به پیروزی ابوالحسن بنی صدر شد، آقای بهشتی تغییر رویه داد. و به نگاه اسلام سنتی برگشت و معتقد بود اگر ما دیدگاه روشنفکران اسلامی را دنبال کنیم جا برای امثال بنی صدر باز می شود و حاکمیت از دست ما خارج می شود. لذا لایحه ی قصاص را به مجلس برد و تصویب شد.

در جریان انقلاب اسلامی ایران، آمریکایی ها وقتی قلدری های شاه را دیدند که حتی به فکر ساخت بمب هسته ای است، حمایت خود را از او برداشتند و برای این که ایران به دست شوروی نیفتد از امام خمینی حمایت کردند. وقتی ایشان در نوفل لوشاتو اقامت داشتند در یک ساختمانی نزدیک به محل اقامت امام مستقر شدند و آنجا را مانیتور می کردند. از خبرنگاران اروپایی و امریکایی برای پوشش خبرهای ایران استفاده می کردند.(پرویز ثابتی می گوید: تبلیغات رسانه ای از طرف غربی ها(به ویژه انگلیس و آمریکا) و محافل چپ و لیبرال غرب در 6ماه آخر، قبل از انقلاب(به ویژه پس از انتقال خمینی به فرانسه) صورت گرفت. در دامگه حادثه ص 530) و چند بار هم با بهشتی و ابراهیم یزدی در باره ی مسائل آینده ی ایران مذاکره کردند. اما پس از پیروزی انقلاب، وزیر دادگستری وقت امریکا گفته بود: آقای خمینی ما را فریب داد و انقلاب به مسیر دیگری رفت.

روز دیگر وقتی بحث از انقلاب و پیامدهای آن شد، گفت: ما به خواست های دمکراتیک خود نرسیدیم چرا که این خواسته خیلی تلاش طلب می کند و نیاز به کارهای مبنایی و عمیق دارد. غرب هم به سادگی به این خواسته دسترسی پیدا نکرد. من فکر می کنم مردم ایران بیش از این که از فقر مالی رنج ببرند از این که انسانیت شان زیر سؤال رفته رنج می برند. چون به گونه ای همه اعم از سرمایه دار و فقیر از وضع مملکت راضی نیستند. یعنی نمی دانند تکلیف شان چیست سردرگم اند. همه چیز مبهم است.

من وقتی به آلمان می روم معمولا به کتاب فروشی ها سری می زنم یک روز کتابی دیدم که محتوای آن مقالاتی پیرامون دمکراسی بود. آن را خریداری نمودم در مقاله ی اول نویسنده مدعی شده بود منشأ دموکراسی حسادت ذاتی بشر است. چون وقتی فردی به قدرت می رسد دیگران نسبت به او حسادت می ورزند و در کارش خدشه وارد می کنند. برای این که این حسادت فروکش کند بشر به توزیع قدرت اندیشید یعنی با یک نگاه روانشناختی دیگران می گویند: سهم من از قدرت کجاست؟ با این رویکرد حکومت دموکراتیک شکل گرفت. بنابراین موضوع خیلی ظریف و عمیق است.

در دوره ی مجلس اول با چند نفر از نماینده ها به کشور سوریه رفته بودیم در لابی هتل سه نفر توریست آلمانی هم حضور داشتند. با آنها به زبان آلمانی صحبت کردم. وقتی فهمید ما نماینده ی مجلس از ایران هستیم یکی از آنها گفت: دیگر دوره حکومت دینی گذشته است. شما بر چه اساسی می خواهید حکومت اسلامی برپا کنید؟ این مطلب مرا یاد کتاب «انقلاب دینی چیست؟» مرحوم شایگان می اندازد که ظاهرا بیانگر همین نظر است.

یک روز با ماشین داشتیم از پاسگاه پلیس راه عبور می کردیم، روی تابلویی نوشته شده بود: تخلف از قوانین راهنمایی و رانندگی شرعا حرام است/ امام خمینی. وقتی متن را خواند گفت: دقیقا مشکل از همین جا شروع می شود. ما باید فقه را به قانون تبدیل نماییم نه این که قانون را توجیه فقهی کنیم.

استاد شبستری به پرسش های از جنس آخرت همواره جواب سربالا می داد. یکی از دوستان پرسید ما را به دلیل فلان کار به جهنم که نمی برند؟ در مقام پاسخ گفت: در باره ی جهنم از من نپرسید. یک بار هم خودم گفتم: مراد از معاد در نگاه ملاصدرا چیست؟ خصوصا این که دکترسروش از آن را در بحث رؤیای رسولانه کمک می گیرد. گفت: بگذار دریا تماشا کنیم.

شبی در یک غذاخوری بیرون شهر منتظر آماده شدن غذا بودیم استاد گفت: یک موسیقی ندارید تا گوش بدهیم؟ من غزل شراب حقیقت از دکترسروش، با آواز قاسم زاده به مناسبت هفتاد و سه سالگی سروش، برایش گذاشتم.

در گفت و گوی خویشم و در جست و جوی خویش

هیچ آرزوم نیست به جز آرزوی خویش

در غربتم، سپرده به بیگانگان وطن

هنگام رجعت است زغربت به کوی خویش

عمریست بر کناره ی دریا نشسته ام

تا آب رفته باز رسانم به جوی خویش

آیینه وار روی به بیگانه تا به کی؟

آیینه ای به دست کنم روبه روی خویش

ما را به غمگساری خصمان امید نیست

لاتقنطوی خویشم و لاتحزنوی خویش

با شیخ شهر گوی که ظالم به چه فتاد

تا سنگ تجربت نزند بر سبوی خویش

ناشسته روی و پشت به محراب و بی حضور

خیز ای فقیه مدرسه نو کن وضوی خویش

اکنون که آبروی شریعت بریختی

برگرد سوی خانه پی آبروی خویش

ما نیز جامه های کرامت رفو کنیم

تا جامه عاریت نکنیم از عدوی خویش

شرط است کز سراب شریعت چو بگذریم

تر سازم از شراب حقیقت گلوی خویش

به دقت گوش داد و در پایان گفت: آنهایی که داخل هستند یک جور مشکل دارند و آنهایی که در خارج اند گونه ای دیگر

جالب است پس از چند روز این بخش پایانی را به دکترعبدالکریم سروش ایمیل کردم. در پاسخ، از ایشان و بنده تشکر کرد.

دیدار سوم

خوانش روایی قرآن

هشت شب با شبستری

در شب اول(دی ماه سال 1398) پیرامون تجربه های پیامبران و عارفان بحث شد. آیا این تجربه ها قابل توصیف است؟ آیا می‌توان از آنها مطلبی آموخت؟ استاد فرمود: آن طور که استیس در کتاب عرفان و فلسفه گفته: می توان برای آنها استدلال کرد. غزالی هم می گوید: برای درک تجربه های پیامبران، فرد باید خودش اندک تجربه ای داشته باشد. هر دو نکته قابل تحلیل و تأمل است.

از طرفی ما با عالمی به نام عالم خیال روبه رو هستیم. پیامبران و عارفان تجربه ی خود را تخیلّ خلّاق می نامند. با وجود عالم خیال، می‌توان گفت این اتفاقات در این عالم رخ می دهد. البته نه این که عالم خیال یک جهان دیگری است بلکه عالم واقع فقط این نیست که ما می‌بینیم و درک می‌کنیم. این که برخی این تجربه را توهم خوانده اند، درست نیست. چون توهم یعنی ادعا و بیان امری که خلاف واقع است یا چیزی را که موجود پنداشته می‌شود، وجود نداشته باشد. چنان که در روان‌شناسی هم به آن اشاره شده است. وقتی مریض می‌گوید: من فکر می کنم کسی مرا تعقیب می کند. روانشناس می‌گوید: هذیان می گوید و این گونه نیست که او ادعا می کند.

درباره ی مرحوم شایگان سخنی رفت و ایشان اشاره کرد که شایگان آدم جامعی بود. او به خانه ی ما می آمد و گاهی هم من به خانه ی ایشان می‌رفتم. ما با هم دوست بودیم. خود ایشان برای من تعریف کرد که نزد علامه طباطبایی نشسته بودم از عالم برزخ سؤال کردم. دستش روی دست من گذاشت و مرا به عالم برزخ برد. پس از لحظاتی وقتی دستش را برداشت، من به حالت عادی برگشتم. البته این اتفاق در کتاب «زیر آسمان های جهان» ص 71 نیز ذکر شده است.

دومین شب، صحبت از مطالعات قرآنی شد. استاد گفت: در برلین آلمان مؤسسه ی قرآنی راه اندازی شده است که در آن سید علی آقایی و خانم خادم الشریعه پیرامون مسائل عهدین و قرآن تحقیق می‌کنند و یک کتاب هم پیرامون وجوه اشتراک و افتراق داستان های پیامبران در قرآن و عهدین منتشر کرده‌اند. این تحقیقات برای گسترش مشترکات ادیان خیلی مهم است. البته در ایران کسانی چون دکتر احمد پاکتچی و محمود واعظی و حیدر عیوضی هم در این باره تلاش‌هایی کرده اند و آثاری به چاپ رسانده اند. در مجموع رویکرد انطباقی به قرآن در سال‌های اخیر گسترش یافته است. باز در این زمینه دکترحسن انصاری نیز تحقیقات بسیار خوبی دارد.

درباره ی شخصیت کارل یاسپرس سخن رفت، فرمود: من در این روزها کتابی که ایشان پیرامون اسپینوزا نوشته است، می خوانم. در ضمن ایشان کتابی دارد به نام «روانشناسی جهان بینی ها» که خیلی خواندنی است. کتاب «آگوستین» هم یکی از نوشته های اوست. هانا آرنت هم تز دکتری خود را با نام «مفهوم عشق نزد آگوستین» زیر نظر یاسپرس گذراند.

شب سوم پیرامون داعش و چگونگی تشکیل دولت اسلامی بحث شد. استاد گفت: برای من خیلی جای سؤال است که این گروه چگونه به وجود آمد؟ و چه اهدافی را دنبال می کرد؟ یک تحلیل آن است که این گروه با هدایت یهودی ها شکل گرفت. آنها درصدد این بودند که اسلام را مکتبی خشن جلوه دهند و اسلام را به عنوان دین خشونت معرفی کنند. یهودیان در طول تاریخ در اقلیت بوده و همواره درصدد توطئه و نقشه برای ماندگاری خود بوده اند یهودی ها معمولاً انسان های باهوشی هستند. حرکت هیتلر در مبارزه با یهودیت ناشی از حقد و حسدی بود که در آلمانی ها وجود داشت و توانست این همه کشتار رخ دهد. من در یک سمینار با گروهی از طلاب یهودی برخورد کردم که خیلی مغرور بودند حتی بیشتر از طلبه‌های خودمان.

در حاشیه، بحث از مفهوم «دیگری» شد که شبستری اشاره کرد اولین بار رودلف اتو متوجه این مسئله شد. او گفت ما با وجود دیگری است که به شناختی از خود می رسیم. بعدها دیگران این موضوع را ادامه دادند. من یک سخنرانی درباره ی این موضوع دارم.

شب چهارم به تفاوت بین شعور و عقل پرداخت. عقل قابلیت استنتاج و استدلال دارد اما شعور نوعی توجه به پیرامون است. از این رو حیوانات دارای شعور هستند ولی عقل ندارند. یعنی با محیط پیرامون خود خو می گیرند و یا تعلیم پذیر هستند. در مستندهای راز بقا به ارتباط بین برخی حیوانات با محیط پرداخته می‌شود. این که علامه طباطبایی وحی را شعور مرموز خوانده است از این رو است که پیامبر اسلام یک ارتباط خاصی با محیط پیرامون خود برقرار کرد. البته در همه ی انسان‌ها شعور بالقوة وجود دارد اما پیامبران آن را به فعلیت رسانده اند.

اشاره ای هم به یک سفر کرد و گفت: من برای یک دوره ی شش ماهه جهت تحقیق پیرامون هرمنوتیک قرآن به برلین آلمان رفتم و کتاب‌های بسیاری از ایران با خود بردم ولی مدتی که در آنجا بودم فقط توانستم سه جلد از آن کتاب ها را مطالعه کنم. چون کتاب های جدیدی در زمینه ی هرمنوتیک به چاپ رسیده بود و در گفتگو با دانشمندان پاره ای مباجث ردّ و بدل می شد. موقع بازگشت به خاطر حجم بسیار کتب، ۷۰۰ یورو اضافه بار خوردم که متصدی آلمانی آن را پرداخت کرد

در پایان غزلی از عطار با صدای شجریان پخش شد و ایشان گفت: واقعا حال ما را توصیف می‌کند

ره میخانه و مسجد کدام است که هر دو بر من مسکین حرام است

نه در مسجد گذارندم که رند است نه در میخانه که خمار خام است

میان مسجد و میخانه راهی است بجویید ای عزیزان کین کدام است

به میخانه امامی مست خفته است نمی‌دانم که آن بت را چه نام است

مرا کعبه خرابات است امروز حریفم قاضی و ساقی امام است

برو عطار کو خود می‌شناسد که سرور کیست و سرگردان کدام است

در شب پنجم از مطهری و بهشتی سخن گفت. مطهری شخصیتی فلسفی بود اما بهشتی اهل تشکیلات و مسائل اجتماعی و سیاسی بود. ایشان در قم مؤسسه ی دین و دانش راه انداخت و زبان انگلیسی تدریس می کرد. با مصباح یزدی و قدوسی مدرسه ی حقانی راه اندازی کردند. در دهه ی چهل جلساتی با سرپرستی ایشان و حضور باهنر، جنتی و مصباح یزدی و بنده پیرامون حکومت اسلامی تشکیل می‌شد و گاهی اوقات هاشمی رفسنجانی هم حضور پیدا می کرد. بهشتی در دوره ای به تهران رفت و در آموزش و پرورش با همکاری گلزاده غفوری و محمدجواد باهنر متصدی تنظیم برنامه های درسی تعلیمات دینی شد. اما مرتضی مطهری ظاهرا به خاطر مسائل مالی، مجبور به مهاجرت به تهران شد و با همکاری حسینعلی راشد به دانشگاه راه پیدا کرد. راشد مشوق حضور مطهری در تهران بود. بعدها با سید حسین نصر هم آشنا شد و در جلسات انجمن فلسفه حضور پیدا می‌کرد. در دانشکده ی معقول و منقول(الهیات و معارف اسلامی) هم تدریس می‌کردند. راشد چون خانمش لباس روشن می پوشید و خودش هم در رادیو سخنرانی می کرد، خیلی مورد تأیید علمای تهران نبود و نسبت به او زاویه داشتند. پس از انقلاب وقتی حقوق او از رادیو قطع شد، مطهری وساطت کرد تا دوباره برقرار شود.

شب ششم درباره ی وحی و دین صحبت کرد وحی را تجربه ی خاص پیامبری می دانست که حضرت محمد(ص) به مدد غیبی از آن اطلاع پیدا کرد. پیامبر معتقد بود که این نگاه و تجربه اثرگذار خواهد بود. من در مقالات «قرائت نبوی از جهان» گفته ام از آیات قرآن بر نمی‌آید که خداوند دینی را نازل کرده باشد. این فقها و متکلمین هستند که مجموع اعتقادات و اخلاق و احکام را دین نامیده اند. اصرار من بر تاریخی بودن فقه و کلام از این روست که این نوع علوم با قدرت آمیخته شده است و هر رویکردی که حاکمیت داشته توسط این گروه تقویت شده است.

غزالی در احیاء علوم الدین ایمان را به سه نوع تقسیم می کند ایمان شهودی همان که پیامبران دارند ایشان معتقد بود اگر کسی قزوه ای از این تجربه شهودی داشته باشد خوب می‌فهمد که پیامبران چه ایمانی داشته اند. اما نوع دوم ایمان ظنی و گمانی است که پاره ای آدمیان به آن توجه دارند و نوع سوم ایمان تقلیدی است که بیشتر عوام از آن برخوردارند وحی از نوع اول یعنی ایمان شهودی است.

در شب هفتم سخن از حافظ و نگاه اش به زندگی رفت. استاد گفت: اگر به اختصار و اجمال بخواهم در باره ی حافظ نظر دهم این است که او بین عشق حقیقی و مجازی جمع کرده بود. در اشعاری که حافظ از نشستن در کنار یار سخن می‌گوید نمی‌توان آن را حمل بر معنای مجازی نمود. حافظ مصداق بارز المجاز قنطرة الحقیقه بود. این که بگوییم همه ی اشعار حافظ عرفانی است(مطهری) یا همه اش عشق زمینی است.(شاملو) درست نیست. این که برخی گفته اند حافظ قصد سخن سرایی داشته است بدون هیچ گونه تجربه ی عشقی(خرمشاهی)، این هم به نظر من نمی تواند درست باشد. من یک دوستی داشتم می گفت یک بانوی خوش سیما روبه روی من نشسته بود من فقط غرق زیبایی اش شده بودم و اصلا او را نمی دیدم. حافظ هم چنین تجربه هایی را از سر گذرانده است.

آخرین شب، یعنی شب هشتم، بحث های متنوعی شد. بر اساس آنچه به حافظه سپرده ام، چکیده ی آن را نگارش می کنم. اول بحث از اصول فقه شد که صورت مکتوب آن در قرن دوم توسط محمد بن ادریس شافعی تنظیم و نوشته شد. ایشان فرمود: از قرآئن به دست می‌آید که شافعی این اصول را از دین یهودیت گرفته باشد. چون با اصول کلی و مبانی فقهی یهودیت همخوانی دارد.

از تحولات سیاسی در جهان مدرن سخن رفت. استاد اشاره کرد که مبنای حکومت پس از پیامبر اسلام تاکنون خلافت بوده است. مفاهیم سیاسی جدید در میان مسلمانان اصلا رایج نبوده است. مثلا کتاب احکام السلطانیه ماوردی همه اش بحث بر سر این بوده که چگونه می توان آن کسی که در صدر حکومت نشسته است، همه چیز را به او رساند. یعنی همه چیز سلسله وار به او ختم می‌شود. مسلمانان در هیچ دوره‌ای از این تفکر خارج نشدند. آنها مفاهیم سیاسی را وارد حاکمیت نکردند. قانون اساسی که ما داریم هم همان نگاه را تقویت می‌کند یا آنچه بر ترکیه می‌رود همان احیای خلافت است. اردوغان خود را خلیفه مسلمین می خواند. مسلمانان درصدد استفاده از قوانین سیاسی مدرن و مفاهیم جدید بر نیامده اند. جهان مدرن با این ایده شکل گرفت که چگونه باید حکومت کرد نه این که چه کسی باید حکومت کند. اما در فرهنگ اسلامی خلافت و ولایت مطرح بوده بعد از پیامبر اسلام دعوا بر سر خلافت و جانشینی او بود.

درباره ی سلسله مقالات قرآئت نبوی از جهان گفت: این مقالات را خیلی وقت نوشته ام اما اکنون در نظر دارم مقاله ی دیگری بر آنها بیافزایم که به نوعی متفاوت از مقالات پیشین است و آن این که من این متن یعنی قرآن را این گونه روایت می‌کنم نه این که پیامبر این متن را چگونه نوشته یا بیان کرده است. این دو با هم تفاوت دارد من نظرم اولی است ولی این مقالات، ظاهرا دومی را تداعی می‌کند. می خواهم نام این مجموعه را عوض کنم و نام جدیدی را برای آن انتخاب کنم و آن خوانش روایی قرآن یعنی من این متن را این گونه قرائت می کنم.

جناب دکتر سروش به دنبال این است که وحی و مکانیسم وحی را بیان کند. هرچند در کتابی که اخیراً از ایشان منتشر شده به نام «کلام محمد رویای محمد» در آغاز در باره ی کلام پیامبر و نیاز به وجود خوابگرد برای تعبیر این کلام سخن می گوید اما در صفحات پایانی می نویسد: قرآن باید به گونه ای تفسیر شود و این دو با هم نمی خواند. ولی من کاری به وحی ندارم من می خواهم بدانم این متن چه می گوید؟ و چه برداشتی می توان از آن در کنار دیگر برداشت ها داشت؟ نقد من به برداشت‌ رسمی از دین است که با مسائل امروزی همخوانی ندارد. این قرآئت ها تا قیامت ادامه دارد. تمام این مباحث در یک فضای آزاد قابل بررسی و نقد است. این متن یک معنا را نمی پذیرد بلکه ما از معنایی به معنای دیگر می رسیم. یعنی نوعی نگاه هرمنوتیکی به متن، خارج از ایده و نظر مؤلف، حالا مؤلف هر کس باشد خدا یا پیامبر.

از مولانا سخن رفت و استاد فرمود: من معتقدم اسلام قبل از مولانا و بعد از مثنوی او کاملا متفاوت است. مولوی یک قرائت جدیدی از مسائل اسلامی و اخلاقی ارائه داد که پیش از آن مطرح نبود. او قرآن را جوری دیگر می فهمید. چنان که در مثنوی آورده است.

در پایان یادی کرد از مرگ جنید بغدادی و گفت: اخیراً در تذکرةالاولیاء عطار می خواندم که جنید در حال احتضار ناراحت بود کسی از او پرسید تو یک عمر در راه خدا تلاش کردی چرا نگران هستی؟ گفت: من الان خودم را در حالی می بینم که گویا ریسمان وجودم از این سو به آن سو می رود و نمی دانم در کدام سو می ایستد؟ جایی که ایمان است یا جایی که کفر است؟ بعد اشاره ای به جمعی که گرداگردش حلقه زده بودند کرد و گفت: شما مواظب ایمان خود باشید.

وصف خدا

وصف خدا

      بسامدترین واژه ای که در دیوان شمس و مثنوی معنوی مولوی حضور فعال دارد؛ کلمه ی عشق است. برای او عاشق شدن یعنی پی بردن به رمز و راز هستی. هر چند آنچه بیان می کند بودگی عشق نیست و به نمود آن وابسته است. در حقیقت نهان بودگی امری پذیرفته شده در منظومه ی فکری مولاناست.

     ما آدمیان در بعد معرفت شناسی موجودات، همواره به نمود و نمادهای آنها بسنده می کنیم و از شناخت بودگی شان غافل می مانیم. یا به تعبیر دیگر جهان هستی قدرت و زبان معرفی موجودات پیرامون محیط ما را ندارد. از این رو مولوی آرزو می کند

کاشکی هستی زبانی داشتی

تا زهستان پرده ها برداشتی

هر چه گویی ای دم هستی از آن

پرده دیگر بر آن بستی، بدان

      فیلسوفان بر این باورند که همواره صورتی از شیء در ذهن ما منقش می شود و به حسب اراده به فهمیدن، فهمیده می شود(کانت) یا با حیث التفاتی قابل درک است.(هوسرل) یعنی شناخت اشیاء تابع ذهن و ضمیر ماست. و آنها نقش متبوع را بازی می کنند. از این رو برای درک بهتر و بیشتر، ما نیازمند  یک آگاهی استعلایی هستیم.(هایدگر)

      مفاهیم و مضامین سترگی چون خدا، وحی، جبر، اختیار، عشق و مرگ که از امور بنیادین برای شناخت هستی هستند. به تور و طور عقل در نمی آیند. پیدایی یک پدیده ناشی از درکی است که ما از آن داریم و گاه همین پیدایی، مانع و حجاب دریافت ذاتش می شود.

میان عاشق و معشوق هیچ  حائل نیست

تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز

یا به قول مولوی موانعی از باب غفلت ورزی ما نسبت به فلسفه ی وجودی موجودات در قالب یک امر بروز می کند

بلبلانه نعره زن بر روی گل

تا کنی مغفول شان از بوی گل

یعنی با فریادی که بلبل می زند؛ روی گل حجاب بوی گل می شود.

و گاه همین بو هم سبب غفلت و حیرانی آدمی است

بوی آن دلبر که پران می شود

آن زبان ها جمله حیران می شوند

       این رویکرد نوعی شیفت از موجود به وجود است. وجود مفهومی انتزاعی و کلی است که ما به ازاء خارجی ندارد اما قابل درک است. آنچه که محسوس و ملموس است همانا موجود است ولی می توان از موجود به وجود پی برد. این تز از آنِ هایدگر است هر چند بعدها امانوئل لویناس کتابی نوشت به نام از وجود به موجود یعنی تصویر معکوس را بیان نمود.

    در هر صورت ما با مفاهیمی مواجه هستیم که بر سر تعریف آنها اتفاق نظری وجود ندارد و به محض تعریف شدن به مصادیق خود منصرف می شوند. این مفاهیم از تعریف گریزان هستند.

     با توجه به گریزان بودن عشق از تعریف، شرح و بیان آن هم خارج از محدوده ی عقل بشری می داند و می گوید:

عقل در شرحش چو خر در گل بخفت

شرح عشق و عاشقی هم عشق گفت

از این رو توصیف عشق را به سکوت نسبت می دهد و می گوید

هر چه گویم عشق را شرح و بیان

چون به عشق آیم خجل باشم از آن

گرچه تفسیر زبان روشنگر است

لیک عشق بی زبان روشن تر است

باز فریاد می زند عشق را نمی توان در قالب یک گفت و گو تبیین نمود

در نگنجد عشق در گفت و شنید

عشق دریایی است قعرش ناپدید

      تا عشق را به چیزی تشبیه می کند؛ متوجه محدودیت آن می شود. چنان که دریا هر چند بیکران و وسیع باشد اما باز هم محدود است. بنابراین از این تعاریف می گذرد و هستی را وامدارعشق  می داند

دور گردون را زموج عشق دان

گر نبودی عشق بفسردی جهان

یعنی عشق واسطه ی هستی و هست مطلق است. بنابر این فقط می تواند وصف خدای هستی باشد.

عشق وصف ایزد است اما که خوف

وصف بنده مبتلای فرج و جوف

   در دیوان شمس هم به این وصف اشاره نموده و در قالب یک دیالوگ با عشق می گوید:

دوش دیوانه شدم عشق مرا دید و بگفت

آمدم نعره مزن جامه مدر هیچ مگو

گفتم ای عشق من از چیز دیگر می ترسم

گفت آن چیز دیگر نیست دگر هیچ مگو

گفتم ای دل پدری کن نه که این وصف خداست

گفت این هست ولی جان پدر هیچ مگو

و گاه پا را فراتر می نهد و خدا را نه عشق بلکه سلطان عشق خطاب می کند

دیگرانت عشق می خوانند و من سلطان عشق

ای تو بالاتر ز وهم این و آن بی من مرو

      یادآوری این نکته ضروری است که در نزد عارفان بودایی و مسیحی عشق خداست اما در نگاه عارفان اسلامی خدا عشق است. در این گزاره خدا موضوعیت دارد و به صفت عشق ستوده می شود.