ترديدى نيست كه فضيلت ماه مبارك رمضان به نزول قرآن كريم در اين ماه است. چنانكه قرآن مى فرمايد: « شهر رمضان الذى انزل فيه القرآن» (بقره/ 185) بنابراين ارزش اصلى اين ماه و عظمت آن به خاطر روزه نيست بلكه به منظور نزول آيات قرآنى است. البته روزه نيز از ابزار بسيار قوى و مؤثرى براى دستيابى به سعادت دنيوى و اخروى است.

از جمله وسائل ارتباطى بين خدا و بندگان او دعا كردن و تضرع است كه باز در اين ماه تأكيد بسيار شده و از ادعيه مشهور و مقبول مانند دعاى ابوحمزه ثمالى، جوشن كبير و صغير، دعاى مخصوص افطار و سحر در اين ماه خوانده مى شود. اما تمامى اين ارتباطات زمينه ى حضور واقعى قرآن مجيد در صحنه ى زندگى مسلمانان است. چنانكه در قرآن به اين امور تأكيد و ترغيب شده است. از اين رو بر آن شدم تا در اين ماه پرفيض شما را با برخى از آيات قرآن آشنا نموده و نكاتى درباره آيات مطروحه بيان نمايم. اميد كه با يارى حق و توسل به اولياء و صالحين، دلها از توضيح و تفهيم اين آيات متأثر و رهتوشه اى اخروى نيز گردد. لازم به يادآورى است كه در اين مباحث از تفاسير مجمع البيان، الكشاف، الميزان، تفسير نمونه و تفسير نور به روش تفسير موضوعى كمك گرفته شده است. از طرفى سعى بر آن است كه تناسب آيات با ايام مبارك رمضان حفظ شود و به نكات آموزنده اخلاقى، اجتماعى توجه بيشترى مبذول گردد. 

يا ايها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم لعلكم تتقون» (بقره / 183) اى كسانى كه ايمان آورده ايد، روزه بر شما مقرر شده است، همان گونه كه بر كسانى كه پيش از شما (بودند) باشد كه پرهيزكارى كنيد.

نكات

1 - خطاب «يا ايها الذين آمنوا» خطاب خاص است كه بيش از 120 بار در قرآن تكرار شده است و بجاى كاربرد يا ايها المؤمنون به صورت جمله موصله يعنى «اى كسانى كه ايمان آورده ايد» به كار رفته است كه در خطاب نوع دوم نوعى تعظيم و تكريم نيز نهفته است و خداوند مؤمنان را با اين جمله ى عاطفى و زيبا مورد خطاب قرار داده است. البته خطاب عام قرآنى يا ايها الناس و خطاب خاص او يا ايها النبى است .

2 - خطاب و نداى زيبا، گامى به سوى تأثير گذارى پيام است. در روايت مى خوانيم لذت خطاب «يا ايها الذين امنو» سختى روزه را آسان مى كند. اگر والدين بخواهند كه فرزندانشان به سخنانشان گوش دهند بايد آنان را زيبا صدا زنند. (1).

3 - واژه ى كتاب هر چند به معنى نوشتن است اما در مواردى به معنى مقرر شده يا واجب به كار رفته است مثلا" درباره ى نماز مى فرمايد: ان الصلوه كانت على المؤمنين كتابا" موقوتا" (2). نماز در اوقات معين بر مؤمنان واجب شده است. در اينجا هم «كتب عليكم الصيام» به معنى وجوب روزه بر مؤمنان است.

4 - از جمله ى "كما كتب على الذين من قبلكم» برمى آيد كه روزه در امت هاى پيشين هم واجب بوده است و اديان سابق نيز به روزه دارى مى پرداختند. البته نوع روزه و وقت آن متفاوت بوده است و مراد از اقوام گذشته چنانچه در مجمع البيان آمده است يهود و نصارى است (3). اين جمله از حيث روانشناختى نوعى تسكين قلب است كه مؤمنان بدانند در امتهاى گذشته نيز عبادتى به نام روزه دارى مرسوم بوده است. و اين حكم مخصوص آنها نيست. لازم به ذكر است كه در تورات و انجيل از وجوب روزه دارى ذكرى به ميان نيامده ولى آن را مورد ستايش قرار داده است. و از گذشته تا كنون روزه در بين پيروان موسى و عيسى به اشكال مختلف از آن جمله روزه گوشت، روزه شير و يا خوددارى از خوردن و آشاميدن در روز يا شب معمول بوده است. (4)

5 - واژه ى صيام مانند "صوم " مصدر به معنى امساك و خوددارى كردن است و در شرع اسلام، اجتناب از خوردن و آشاميدن از اذان صبح تا اذان مغرب با نيت " قربه الى الله" را "صيام " گويند. 

6 - روزه دارى بجز اثرات مفيد بر جنبه هاى فيزيولوژيكى و بيولوژيكى بدن كه در كتب علمى پيرامون آن به بحث پرداخته اند اثر معنوى بالايى به نام تقوا را به همراه دارد به گونه اى كه در اين آيه هدف از روزه دارى، رسيدن به تقواى الهى دانسته است.

7 - تقواى خدا، ترس در ظاهر و باطن است. روزه يگانه عبادت مخفى است. اگر نماز، حج، جهاد، زكات، و خمس را مى بينند اما روزه ديدنى نيست. در روزه، اغنياء با فقرا مزه ى گرسنگى را مى چشند. روزه اراده انسان را تقويت مى كند. كسى كه يك ماه نان و آب و آميزش با همسر خود را كنار گذاشت مى تواند نسبت به آب و نان و همسر ديگران خود را كنترل كند. روزه باعث تقويت عاطفه است. كسى كه يك ماه مزه ى روزه را چشيد. با درد آشنا مى شود و رنج گرسنگان را احساس مى كند. با روزه مصرف ها كنترل مى شود.

رسول خدا(ص) فرمودند: روزه نصف صبر است (5) روزه مردمان عادى همان خوددارى از نان و آب و همسر است. اما روزه خواص علاوه بر اجتناب از مضطرات، اجتناب از گناهان نيز است و روزه خاص الخاص علاوه بر اجتناب از مضطرات و پرهيز از گناهان، خالى بودن دل از غير خداست.

8 - لعل در عربى به معنى « شايد» است كه به غلط آن را "باشد" معنى مى كنند. به تعبير مرحوم شيخ جعفر شوشترى در كتاب "المواعظ يا چهارده مجلس"، لعل هاى قرآنى حاكى از آن است كه انسان نسبت به اعمال خود مغرور نگردد در اينجا هم فرمود: "لعلكم تتقون "يعنى با روزه گرفتن مغرور نشويد و تنها با اين عبادت به فلاح و رستگارى و حتى تقوا دست نخواهيد يافت چرا كه:

به هوس راست نيايد به تمنى نشود

كه در اين ره بسى خون جگر بايد خورد

--------------------------------------------

1 - تفسير نور ج 1 ص 365

2 - نساء / 103

3 - مجمع البيان ج 2 ص 290

4 - الميزان ج 2 ص 490

5 - تفسير نور ج 1 ص 366