حرفهای توهینآمیز **
حرفهای توهینآمیز
به کمال عجز گفتم که به لب رسید جانم ز غرور ناز گفتی که مگر هنوز هستی(1)
دوروتی دیکس میگوید: یک نکتهی شگفتانگیز و واقعی است که یگانه کسانی که حرفهای توهینآمیز میزنند و احساساتمان را جریحهدار میکنند، همین خویشان خودمان هستند.(2) یک ضربالمثل ایتالیایی هم میگوید: امید که خدا ما را از دوستانمان نگه دارد، چرا که خود از پسِ پاییدنِ دشمنانمان برمیآییم. در میان اعراب هم این ضربالمثل مشهور است که «اقاربکم عقاربکم» یعنی آشنایان شما چون عقربِ گزنده هستند. خانم هزلتون مینویسد: شاید فقط طبیعت انسان چنین اقتضا دارد که بیشترین آزردگی و تلخکامی را نه از دشمنان بلکه از نزدیکترین دوستان و خویشان تجربه میکند. تنها این افراد میتوانند عمیقاً و به معنای واقعی دل آدمی را بشکنند و زخمهای التیامناپذیر بر آن بزنند. همانند تجربهی عشق و محبتی که به نفرت و انزجار بدل میشود. هرچه آن یک پرشورتر، این یک عمیقتر و تلختر. احساس بیوفایی، این که میگوییم تو دیگر چرا؟ یا تو چه طور توانستی با من چنین کاری کنی؟ عمیقاً قلب انسان را میآزارد، به ویژه از آن رو که نوعی واکنش دفاعی است در برابر پی بردن به خطای خودمان، پی بردن به این که مفروضات و برداشتهایمان در ارزیابی ژرفای دوستی چه قدر بیراه و دور از واقعیت بوده و یک رابطهی سادهی دوستانه را با یک حمایت همهجانبه و بیقید و شرط اشتباه گرفته بودیم. وقتی چنین انتظاراتی برآورده نمیشوند، این تمایل پدیدار میشود که طرف مقابل را خطاکار بینگاریم و کارش را همچون خیانتی شخصی تلقی کنیم.(3)
شگفتزدگی جملات فوق این است که آگاهی به یک امر، آدمی را آرامش و آسایشی میبخشد و من بیشتر آرامشهای خود را مدیون همین فهمیدنیها هستم. هر چه به خوبیها و بدیها و آثار آدمیان و حالات روانی آنان آگاهتر باشیم، پذیرش رفتارشان برایمان آسانتر میشود و عکسالعملمان نیکوتر. این هم نوعی کشف است! البته حافظ هم گفته است:
من از بیگانگان هرگز ننالم که با من هر چه کرد، آن آشنا کرد
--------------------------------
1- دیوان فروغی بسطامی، غزل شمارهی 457
2- دوستیابی، دیل کارنگی ص ۳۸۸
3- نخستین مسلمان، روایتی نو از تاریخ زندگی آخرین پیامبر، لزلی هزلتون، ترجمهی سعید رضوی فقیه ص 223 البته این سخنان نویسنده مقدمهای است برای این که بگوید: پیامبر اسلام(ص) فکر میکرد که یهودیان مدینه بیش از هر کس دیگری پذیرای پیام او خواهند بود ولی آنان در مقابلش ایستادند. در قرآن هم آمده است: قطعاً سرسخت ترین مردم در دشمنی با اهل ایمان، یهود و مشرکان خواهی یافت.(مائده/82)