حکایت دین همچنان باقی است
حکایت دین همچنان باقی است
برلوسکونی وقتی نخست وزیر ایتالیا شد در یکی از سخنرانیهایش گفت: همان طور که ما نازیسم و فاشیسم و کمونیسم را شکست دادیم، اسلام را هم شکست میدهیم. امبرتو اکو در واکنش به این سخن او مقالهی بسیار جالبی نوشت. در آن مقاله گفت: نازیسم و فاشیسم و کمونیسم یک ایدئولوژی و سیرهی سیاسی است اما اسلام یک آیین و یک فرهنگ است.(1)
پیش از ورود به بحث اصلی، مقدماتی چند، جهت تنقیح مناط(2) بیان میشود. اولا دین یک مفهوم عمیق و پرهیمنه ای است که با آدمیان زاده شده است و با آنها هم زندگی میکند. یعنی تا وقتی انسان حیات دارد، دین هم زنده و پابرجاست. اگر آدمِ ابوالبشر را نخستین انسان روی زمین فرض کنیم او به تعبیر کتب مقدس اولین پیامبر خدا بوده است. بگذریم که پیرامون معصومیت و نبوت او سخنها رفته اما با این فرض تردیدی نیست که بشر پیامبرانه سر بر آورده و دیندار بوده است.
نکتهی دوم این که تاریخ بشر، از آغاز اسطوره تاکنون، نشان داده است که یکی از دغدغههای جاودانهی او دین و دین گرایی است و حتی کسانی که دربارهی بی دینی و لامذهبی هم سخن گفته اند، ناخواسته در ارائه و اشاعهی دین تأثیرگذار بوده اند. هر چند دین همواره مورد نقد و بررسی قرار گرفته اما حکایت آن همچنان باقی و بازارش پررونق است. از طرفی معمولا مجادلات و گفتگوهای بشری همواره به اموری تعلق میگیرد که بشر با آنها سر و کار دارد. به قول مولوی این اقتضای زندگی بشری است.
چون که مقضی بد رواج آن روش از دلایل میدهدشان پرورش(3)
یا به تعبیر لطیف حافظی، گفتم گره نگشوده ام زان طره تا من بوده ام/ گفتا منش فرموده ام تا با تو طرّار کند.
نکتهی سوم این که در مباحث دینی و حتی غیردینی و سکولار، دو عنصر خدا و مرگ، که به تعبیر مرحوم بازرگان، تبیین آن دو، هدف بعثت انبیاء است،(4) نسبت به دیگر پدیدهها برجسته ترند. چرا که اولی آغازگر هستی و دیگری پایان بخش زندگی بشر است و هر فردی با این دو، خواسته یا ناخواسته، میزیید. بنابراین باید تکلیف خود را با آنها روشن کند. در تمام فعالیتهای بشری از آن جمله بیان یک گفتار، نوشتن یک کتاب، ساختن یک عمارت و برپایی مؤسسات و نهادها و دیگر پدیدههای همسو، آدمی همواره دغدغهی حضور دارد و هر فردی با انجام کاری در صدد بقاء و حفظ میراثی از خود بوده است.(5) و این حیات بخشی بیشتر ناشی از مواجهه با پدیده ای چون مرگ است.
مقدمهی چهارم این است که تدوین کتب بسیاری حول محور دین و ارتباط آن با رشتههای دیگر، خود دلیل محکمی بر ماندگاری این عنصر است. خصوصاً در دوران کنونی که دانشمندان به تجزیه و تقسیمبندی علوم میپردازند و رشتههای بسیار را برساخته اند. علوم تلفیقی ای چون فلسفهی دین،(6) دین شناسی تطبیقی،(7) دین و اسطوره،(8) دین و روانشناسی،(9) دین و جامعه شناسی،(10) دین و اخلاق،(11) معرفت دینی(12) و علم و دین(13) از جمله عناوین هستند که حضور دین را در تمام این عرصه ها معنادار میکند.
مقدمهی پنجم این که باید اذعان داشت در طول تاریخ، دین و دینگرایی همواره با فراز و نشیب هایی همراه بوده است. در یک دورههایی که پیامبران الهی ظهور کرده اند، دین در اوج حضور، نمود داشته است. و در دورانی هم به افول و سراشیبی تن داده است.(14) اما خورشید دین هرگز غروب نکرده است.(15) تردیدی نیست که بشر همگام با مضامین اصلی با مفاهیم بدلی نیز مواجه بوده است. و عده ای به واسطهی رونق عنصر مذهب، بدلهایی را ساخته و پرداخته اند.(16) و این بدلیجات که به نام خرافات و موهومات از آن یاد میشود، در طول تاریخ وجود داشته است.(17) به قطع میتوان گفت: در گذشتهی تاریخ که درصد سوادآموزی در میان جوامع کمتر بوده است، خرافات جایگاه و نفوذ بیشتری داشته است اما امروزه با توجه به حضور پررنگ رسانههای حقیقی و مجازی، این خرافه پروریها نمایان تر و در عین حال کم رنگ تر شده است.(18)
حال با توجه به مقدمات پنجگانه، میتوان پیرامون موضوع بحث که پیامدهای شیوع کرونا بر نهاد دین و مذهب در ایران است، سخن گفت. لازم به ذکر است عنوان دین در مباحث مقدماتی کلی و عام بود و دین و مذهب خاصی مراد نبود ولی با توجه به این که پس از ظهور دین اسلام و گسترش جغرافیایی آن، ایرانیان بنا به هر علتی،(19) این پدیده را پذیرا شدند. و از زرتشتیگرایی با این که مکتب رسمی و سیاسی زمانه بود، فاصله گرفتند و مردم این سرزمین در تحول و تمدن اسلامی نقش بسزایی را ایفا نمودند، سرنوشت ایران با مکتب اسلام گره خورد.
هر چند با طرح این مبحث، ذهن به سوی کتاب «دو قرن سکوت» دکتر عبدالحسین زرین کوب سوق پیدا میکند اما یادآور میشود که آن بزرگوار پس از چاپ آن کتاب به توصیهی دوستان،(20) دو کتاب بامداد اسلام و کارنامه اسلام را به نگارش درآورد که در تنافی و تضاد با برداشتهای پیشین او در کتاب دو قرن سکوت بود و از طرفی مرتضی مطهری کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران را نوشت و آثار عملی و علمی حضور ایرانیان در پیشبرد تمدن اسلامی را با ذکر سند و مدرک بیان کرد و در پایان کتاب هم اشارتی به دو قرن سکوت زرین کوب دارد.(21)
بدون تردید تمدن اسلامی عموماً مرهون و مدیون دانشمندان و عالمان بزرگی است که در کشور پهناور ایران زاده شده اند و در اشاعه و گسترش این فرهنگ سهم به سزایی داشته اند. نگاهی گذرا به دوران پر فراز و نشیب دین اسلام در ایران و به رغم حملات متناوبِ اقوام مختلف به این سرزمین و ظهور و سقوط حکومتهای بسیار، همچنان عنصر دین به عنوان یکی از عوامل وحدت بخش حائز اهمیت است و نمیتوان آن را نادیده گرفت. در نهضتهای صد سالهی اخیر از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی ایران در کنار دیگر عوامل سرنوشت ساز، دین نیز حضوری فعال داشته است. اما فراز و نشیبهای سیاسی را نباید فقط به حساب دین گذاشت چرا که در بازار سیاست، عوامل بسیار دخیل هستند و نگاه یک طرفه غیرمنصفانه است.
+++++++
در چند ماهی که از ظهور ویروس کرونا در جهان میگذرد، مقالات و مطالب بسیاری در این زمینه نگارش و انتشار یافته است و رابطهی این پدیده و تأثیرپذیری آن در اموری چون تکنولوژی، علم پزشکی، دین، اقتصاد، محیط زیست و اخلاق واکاوی شده است. قابل ذکر این که به رغم این ناملایمات و چالشهایی که در حوزههای مختلف به واسطهی ویروس کرونا بروز کرده است، آثار مثبت و مفیدی هم به دنبال دارد. نفس کشیدن زمین، رشد و گسترش گیاهان و حیوانات، کاهش استفاده از ماشینآلات و وسائط نقلیه، کاهش آلایندهها در جلوگیری از تخریب محیط زیست و همچنین کاستن از اختلافات و درگیری اجتماعی از جمله پیامدهای ظهور و بروز ویروس کرونا است. از نگاه کلی تر، بروز یک حادثه در جهان هستی اگر چه تعادل موجود را به هم می زند اما کاهش بروز برخی پدیدهها در نهایت باعث بالانس دیگری در جهان میشود و مانع از گسترش آثار تخریبی آن حادثه میگردد. این ویروس نیز از این قاعدهی کلی مستثنی نیست.
در هر صورت اکنون ما با یک بحرانی عمومی مواجه هستیم که معلوم نیست چه وقت به اتمام میرسد و چه آثار زیانباری بر فرهنگ و جامعه خواهد گذاشت؟ یکی از حادترین تحولات، چالش عمیق بین دادههای علمی و باورهای دینی است که نیازمند آمادگی فکری و فلسفی عالمان و روشنفکران در قالب پژوهشهای میدانی و کتابخانه ای است. تحول دیگری که در ارتباطات خانوادگی و اجتماعی آحاد جامعه پس از عبور از بحران بروز میکند؛ کشمکشهای روحی و روانی است که آثار شوم آن در درگیریهای لفظی و فیزیکی نمایان میشود. سومین نکته به تأخیر افتادن مسائل آموزشی است که با تعطیلی مدارس و دانشگاه با آن مواجه هستیم.
اما آنچه که ذهن نگارنده با آن درگیر است، مواجهه با دین در ایام پساکرونایی است.
با توجه به مقدمات کلی ای که بیان شد عنصر دین با تمام فراز و نشیبهایش همچنان حضور فعال خواهد داشت و تاریخ گذشته نشان داده است که عوامل بیرونی چون زلزله یا طاعون و دیگر حوادث طبیعی تا حدودی نگرش دینداران را به چالش کشیده است و با گذشت زمان، مظاهر و مسائل دینی با اندک تغییراتی تداوم یافته است.
به عنوان نمونه اشاره ای میکنم به نقد نورمن گیسلر به برداشت آلبر کامو در کتاب طاعون در بارهی خدا و مسئلهی شر که پیش از این در یادداشتی به نام «خدا وجودی خیرخواه» قلمی شده بود.
بخش چهارم کتاب فلسفه دین به مسئلهی شر اختصاص دارد. گیسلر در بحث پایانی ماهیت مسئلهی شر به وجه فیزیکی آن اشاره میکند و در نقد کتاب طاعون آلبرکامو مینویسد:
پیداست که همهی شرور، نتیجهی اختیار انسان نیستند و حتی شر فیزیکی که از ارادهی آزاد ناشی میشود با مداخلهی الهی میتوانست خنثی گردد. ولی اگر خداوند به این شر فیزیکی راه داده باشد، آن وقت اقدام بر ضد مقاصد خداوند با مقاومت در برابر شر فیزیکی از سوی انسانها کاری غیراخلاقی خواهد بود. شاید بیان این مسئله توسط کامو برای همه به خوبی شناخته شده باشد. او، در نقل داستان طاعونی که موشها به شهر آوردند، چنین استدلال میکند.
1- یا باید دست به دست پزشکان داد و با طاعون جنگید یا باید با زهد زاهد همراه شد و با طاعون مقابله نکرد.
2- ولی نجنگیدن با طاعون عملی ضد انسان دوستانه است.
3- و از سویی جنگیدن با طاعون جنگیدن با خدایی است که این بلا را فرستاده است.
4- بنابراین، اگر انسان دوستی به حق باشد، خداباوری باطل است.
شایسته ترین پاسخ مکتب خداباوری، انکار و نفی مقدمهی سوم است. خداباور مسیحی معتقد است که طاعون بلایی همه گیر است و این طاعون، خودِ طاعون گناهی است که ناشی از سوء استفاده از اختیار است. بنابراین مسیحیان میباید بر ضد طاعون اقدام کنند نه صرفاً بر ضد نتایج آن، بلکه بر ضد علت آن. هر دو کار را کردن اخلاقاَ رواست، ولی مهم ترین کار این است که ما به جز معالجهی نشانههای بیماری به اقدامهای بیشتری نیز دست بزنیم. خودِ بیماری مرگبار باید درمان شود. درست همین جاست که صلیب مسیح و عشق حقیقی به انسانیت منبعث از آن، عنصر ذاتی درمان به حساب خواهند آمد. همین است که فرد مسیحی به شدت به طور مؤثر بر ضد طاعون اقدام میکند، یعنی با حمله به ریشه و منشأ آن در انتخاب اختیاری، سرکشی علیه خداوند توسط انسان و طاعونِ گناه را به عهده خویش گرفتن. کوتاه سخن آن که طاعون در نهایت معلول ارادهی خود انسان است و از این رو اقدام برضد آن اقدام بر ضد خدا نیست، بلکه اقدام به نفع خداوند و بر ضد گزینشهای گناه آلود انسان است. معالجهی نشانههای بیماری، عملی ناشی از مروت و ترحّم است و اعمال ناشی از ترحم، اعمال خداپسندانه اند. معالجهی طاعون اقدام اساسی ناظر به عشقی رهایی بخش که این نیز عملی است در راه خدا.(22)
نکتهی اساسی که امروز ذهن هر ایرانی را به خود مشغول داشته است، التقاط و امتزاج امر دین با سیاست است و تصور میرود تضعیف سیاست منجر به تقلیل دیانت میشود. اما تاریخ مسلمانان گواه است که هر گاه حاکمان و سیاستمداران، دین را ابزار قدرت کردند با فرو افتادن آن حکومتها دین همچنان پابرجا مانده است. مگر عباسیان و صفویان در دوران طولانی قدرت خویش از دین استفادهی ابزاری نکردند ولی سرانجام چه اتفاق افتاد؟ از طرفی بر فرض پذیرش همراهی دین و قدرت، پارهای از کارکرد دین در حوزهی سیاست خرج میشود.
بنیادهای فکری و فلسفی دین معطوف به قدرت نیست. برخلاف آنچه که نیچه و میشل فوکو اندیشیده اند، (23)
مباحث نظری دینی، وابسته به نهادها و مؤسساتی است که به بازتولید اندیشه میپردازند و کار اصلی این نهادها پاسخ دهی به چالشهای فکری و مذهبی ای است که بر اساس رویدادهای روزمره و یا وقایع غیرمترقبه ای چون کرونا اتفاق میافتد. از این رو نگارنده سخت معتقد است این مؤسسات باید چاره جویی کنند و بر اساس سؤالها و چالشها به بررسی و علل بروز این حوادث و تحلیل دقیق دینی آن بپردازند. تاریخ فکری بشر نشان داده است که تحلیلهای سطحی و عوامانه در بستر زمان رنگ میبازند(24) و پاسخهای متقن و مستدل باقی میمانند.
استفاده از سنت ستبر دینی و علمی گذشته میتواند راهنمای خوبی در مواجهه با پدیدههای جدید و روزآمد باشد. رویکردهای عرفانی و کلامی و فلسفی و فقهی به دین حکایت این معناست که در دورههای مختلف هر کدام از اینها با توجه به بروز و ظهور مسئلهای برجسته شده اند. یعنی در هر دورهی تاریخی یکی از جنبههای دینی بر دیگر جنبهها پیشی گرفته است و افراد به آن توجه بیشتری نشان داده اند.
از طرفی ظهور و گسترش پدیدهای چون علم تجربی در چند سدهی اخیر گاه به رویارویی و درگیری با دین منجر شده است اما بر اساس اندیشههای هرمنوتیکی و فلسفهی زبان، این رویارویی ناشی از دو کارکرد زبانی این دو پدیده بوده است.(25) یعنی هر کدام از زبان علم و زبان دین کارکرد خاص خود را دارند و باید به جا مصرف شوند.(26) طبیعتاً در مواجهه با ویروس کرونا این علم تجربی است که باید پاسخگو باشد چرا که تشخیص آن هم بر عهدهی دانش پزشکی است ولی از آنجا که عوامل ایجاد این ویروس بر دانش تجربی مکشوف نشده است گاه با تحلیلهای غیرپزشکی و غیرعلمی مواجه می شویم. از سوی دیگر بروز یک ویروس در سیستم حیاتی و زیستی آدمیان هم اختلال ایجاد میکند و توصیه به خانه نشینی و قرنطینه اقتضاءات خاص خود را دارد، بنابراین در مناسبات اجتماعی و خانوادگی، ما با مشکلات مواجه میشویم و برای برون رفت از این مشکلات باید دین شناسان، جامعه شناسان، روانشناسان و هنرمندان در عرصه، حضور فعال یابند و اختلالات تربیتی و اجتماعی را رصد کنند و راهکارهایی را ارائه دهند.
با خانهنشینی آدمیان مراسم و مناسک اجتماعی دین نیز با چالش روبرو میشود به گونه ای که مساجد و محافل مذهبی به تعطیلی کشیده میشود و اماکن مذهبی کارکرد پیشین خود را از دست میدهند و عبادات شکل فردی به خود میگیرند. اما تجربهی تاریخی به ما میگوید موارد زیادی در طول تاریخ اتفاق افتاده است که اماکن مذهبی به صورت موقت تعطیل شده اند و پس از رفع موانع دوباره به کار خود ادامه داده اند.
چکیده آن که به رغم ناملایماتی که در عرصههای مختلف فکری و اجتماعی بروز میکند اما پس از عبور از بحران کرونا ما به نوعی تعادل در جنبههای مختلف دینی و اخلاقی میرسیم و زندگی آدمی تداوم مییابد.
------------------------------
1- به نقل از غلامرضا امامی در نشریه نقد و بررسی کتاب تهران شماره 47 تابستان 1394 ص 67
2- اصطلاحی در اصول فقه برای تمییز صحیح از ناصحیح است
3- مثنوی دفتر پنجم بیت 3217
4- مقالهی آخرت و خدا هدف بعثت انبیاء، نشریه کیان، 1374 شماره ی 28
5- سخن مشهور مارکز که هر فردی باید اثری از خود به جای بگذارد حتی به کاشتن یک نهال درخت
6- در این باره کتابهای فراوانی نوشته شده است که می توان از فلسفه دین جان هیک و نورمن گیسلر نام برد.
7- مثلا تاریخچه دین شناسی تطبیقی، اریک جی شارپ، ترجمه دکتر عبدالرحیم گواهی
8- کتاب متون مقدس بنیادین از سراسر جهان، میرچاه الیاده، ترجمه مانی صالحی علامه
9- روانشناسی دین تألیف دکتر محمد دهقانی
10- جامعه شناسی دین، ملکم همیلتون با ترجمه ی محسن ثلاثی
11- اخلاق دین شناسی اثر ابوالقاسم فنایی
12- کتاب معرفت دینی، صادق لاریجانی
13- کتاب علم و دین، ایان باربور، ترجمه بهاالدین خرمشاهی
14- نمونههای تاریخی بسیاری می توان مثال زد چون وضعیت دین پس از حملهی مغول به جهان اسلام
15- عنوان مقاله ای از شهید مرتضی مطهری است.
16- کتاب الملل و النحل علامه شهرستانی گواه بارزی در بروز نحلهها و فرقههای مختلف در دین است.
17- امروزه کتابهای بسیاری در این زمینه به چاپ رسیده است.
18- مصاحبهی اخیر یوال نوح هراری مورخ معاصر یهودی با صادق صبا
19- برخی این حمله را به کشورگشایی خلیفه دوم نسبت می دهند و عده ای بر آنان اند که قبلا ایرانیها تعرضاتی به اعراب داشته اند و این حمله در پاسخ به آن بود.
20- گفته اند که برادر دکتر زرین کوب به او این توصیه کرد.
21- دو صفحهی پایانی کتاب اشارتی به کتاب «دو قرن سکوت» دارد.
22- فلسفه دین ص465
23- در کتاب «اراده معطوف به قدرت» و کتاب «اراده به دانستن»
24- مانند تحلیلهایی که برای درمان کرونا در قالب طب سنتی و اسلامی در فضای مجازی منتشر میشود.
25- بازی زبانی به تعبیر ویتگنشتاین
26- کتاب «علم و دین» ایان باربور با ترجمه ی بهاالدین خرمشاهی در این باره رهگشاست.