مرگ، یقینی مشکوک

      ما در جهان با یک پدیده ای یقینی و در عین حال مشکوک به نام مرگ مواجه هستیم. کاربرد یقین مشکوک در باره ی مرگ در زبان روایی ما آمده است. امام صادق(ع) فرمود: لم یخلق الله یقینا لاشک فیه اشبه بشک لایقین فیه من الموت( خصال روایت 84، تحف العقول ج2 ص 364) خداوند در باره ی مرگ یقینی شک ناپذیر که شبیه تر باشد به شک یقین ناپذیر نیافریده است یعنی مرگ تنها یقینی است که همه به آن شک دارند. یا به تعبیر دیگر نسبت به مرگ خود مشکوک ولی در باره ی مرگ دیگران به یقین رسیده اند. دو مفهوم یقین و شک هر چند کاملاً پارادوکسیکال نیستند اما چون شک در میان همه و به صورت فراگیر یافت می شود، دست کمی از انکار ندارد. در نتیجه به اضافه ی این خصلت یعنی فراگیری می‌توانیم آن را در مقابل یقین به کار گیریم. البته با یک مساهمه ی فلسفی.

       صفت موجود بین یقین و شک، ظن است که آن هم مراتب مختلف دارد. اما آنچه در مساله ی مرگ بیشتر مطرح است شک نسبت به آن است ولی اگر صورتی از ظن نسبت به این پدیده در ذهن و زبان ما آشکار شود، سودمند است چنان که قرآن کریم در باره ی خاشعان می فرماید: الذین یظنون انهم ملاقو ربهم و انهم الیه راجعون(بقره/46) که مفسران در تفسیر آیه گفته اند حتی گمان نسبت به ملاقات خدا اثرات مطلوبی برای مومنان دارد و اگر این ظن به یقین تبدیل شود مسلماً کارایی بیشتری خواهد داشت. از آنجا که آیات قرآنی خطاب به انسان های متوسط است، همین اندازه از درک مرگ هم مفید فایده است. و خداوند از انسان های متوسط جامعه انتظاری بالاتر از این را ندارد.

      در هر صورت تبدیل مرگ مشکوک به مرگ مظنون آثار مفیدی برای ما خواهد داشت ولی ماندن در مرگ ناآگاهانه و مشکوک نگاه ما را به هستی دچار اختلال خواهد کرد. اما این که چگونه برخی به مرگ یقینی رسیده اند، نیاز به بررسی و بازکاوی دارد. ظاهراً این افراد زاویه ی دیدشان در هستی متفاوت از دیگران است. تا نگاه به هستی تغییر نکند فرد از مرگ خویش و کسان خود به شکاکیت و ظنیت تن می دهد.

      نکته ی دیگر این که با تغییر زاویه ی دید، نوعی تجربه ی دینی ایجاد می‌شود و فرد بر اساس مکاشفه ی عرفانی، می‌تواند مرگ خویش را در همین جهان نظاره گر باشد. مانند آنچه مرحوم نجفی قوچانی در کتاب سیاحت غرب به توصیف آن پرداخته است و به قول آقای مطهری همه ی رویدادهای پس از مرگ برای او در همین جهان مکاشفه شد. البته تذکر این نکته به جاست که این دریافت ها شخصی است و قابلیت تعمیم ندارد.