ملاحظات اخلاقی در انتشار مقالات پژوهشی *

فرض کنید شما یافته های طرح تحقیقاتی خود را جمع آوری، تحلیل و آماده ی انتشار کرده اید. پیش از ارائه ی مقاله به نشریه ی مورد نظر ضروری است از ملاحظات اخلاقی در پژوهش اطلاع کافی داشته باشید. در این مقاله به اختصار سه اصل اخلاق پژوهشی مورد بحث و بررسی قرار می گیرد که عبارتند از: 1) افراد مورد مطالعه و اصل رازداری 2) صداقت در گزارش3) نویسندگی

1- افراد مورد مطالعه و اصل رازداری

اگر موضوع تحقیق شما در باره ی مسائل انسانی باشد، باید قبل از شروع کار، طرح تحقیقاتی شما در کمیته ی پزشکی یا کمیته های مشابه در دانشگاه یا مراکز تحقیقاتی مورد تصویب قرار گیرد. به منظور جلوگیری از نقض حقوق انسانی و سوء استفاده های احتمالی، کمیته های ذی ربط نیازمند قوانین مدوّنی هستند که به طور شایسته بتوانند طرح های تحقیقاتی را مورد بررسی و ارزیابی اخلاقی قرار دهند. به طور کلی یکی از وظایف مهم کمیته ی بررسی اصول اخلاقی در پژوهش، فراهم نمودن چارچوب و اصولی است که تا حدّ امکان سبب محرمانه نگه داشتن ویژگی های افراد مورد مطالعه و جلوگیری از خطرات احتمالی افشای اطلاعات شخصی افراد گردد. شما احتمالا با مواردی همچون کدگذاری نام اشخاص و استفاده از اسامی مستعار در اطلاعات شخصی که دسترسی به اطلاعات خام افراد را به حداقل می رساند، موافق هستید. با این وجود حتی اگر تمام موارد فوق الذکر در هنگام جمع آوری اطلاعات رعایت شده باشد، رعایت اصل رازداری در زمان چاپ مقالات پژوهشی امری ضروری است. به عنوان مثال اگر تحقیقات شما شامل گزارش تمام جزئیات افراد مورد مطالعه باشد- همان طور که در اکثر مطالعات توصیفی صورت می گیرد- لازم است که چنین جزئیاتی به طور دقیق مورد بررسی قرار گیرد تا ذکر چنین اطلاعاتی حتی به طور سهوی در شناسایی افراد به هر شکل ممکن مؤثر واقع نشود. اگر شما به هر علتی ناچار از ذکر این موارد هستید، رعایت اصل رازداری ایجاب می کند که به منظور کاهش افشای اطلاعات شخصی چنین مشخصه هایی را تغییر یا حذف نمائید. اگر به دلایلی ذکر بخشی از هویت اشخاص مورد مطالعه اجتناب ناپذیر گردد، در آن صورت لازم است در فرم رضایتنامه به اطلاع افراد شرکت کننده برسانید. در مواردی که شرکت افراد در پژوهش سبب افزایش ارزش علمی و اعتبار تحقیق شما گردد، ممکن است چنین افرادی در زمان چاپ مقاله از این که با ذکر نام و نشان مورد تقدیر و تشکر قرار گیرد، راضی باشند. نکته ی حسّاس و غیراخلاقی زمانی است که نتایج تحقیقاتی شما به صورت مقاله منتشر گردد ولی افراد قبل از شروع تحقیق هیچ گونه آگاهی از شرکت در آن نداشته باشند.

2- صداقت در گزارش

صداقت در گزارش اقتضاء می کند تا برای جلوگیری از افشای اطلاعات شخصی افراد، شما جزئیات آن را تغییر یا ویراستاری کنید. البته این چنین تغییراتی در اطلاعات کیفی- همانند اقدامات انجام شده در تصحیح یا طبقه بندی یا تجزیه و تحلیل داده های کمی- باید به اطلاع سردبیر مجله ی علمی رسانده شود و در مقاله برای خوانندگان روشن گردد. بدیهی است هر چه متدولوژی تحقیق توسط پژوهشگران دقیق تر و شفاف تر توضیح داده شود، آن تحقیق از نظر علمی و اخلاقی ارزشمندتر است.

صداقت در پاسخگویی شالوده ی کار علمی شماست. چگونه می توانیم به کاذب و غیرحقیقی بودن یک گزارش پی ببریم؟ آقای گونین(1) دو محور اساسی برای غیرحقیقی بودن یک گزارش پیشنهاد می کند که ما باید به آنها توجه ویژه داشته باشیم. محور اول- ارائه ی غلط گزارش: حالتی که در آن شخص محتویات گزارش را عمدا وارونه جلوه دهد و یا آن که با حذف محورهایی از گزارش سعی می کند تا گزارش مخدوش را واقعی بنمایاند. محور دوم – تقلّب: حالتی که در آن شخص به طور غیرمجاز از ایده و کار علمی دیگران سوء استفاده نموده آن را به خود نسبت می دهد.

دستکاری(2) در داده ها یا نتایج تحقیق نه تنها غیراخلاقی است بلکه می تواند منجر به ایجاد خطر برای دیگران شود. خصوصا زمانی که جعل یافته های مبنایی جعلی برای درمان و یا تصمیم گیری های کلان باشد. وقتی چنین گزارش های علمی کاذب فاش می شود، در آن صورت ممکن است دبیران نشریات نسبت به تکذیب مقاله به سرعت اقدام نکنند ولی کشف آن عموما سبب تخریب اعتبار علمی پژوهشگران می شود.

چنان که همگان بر این مسئله تأکید دارند؛ پایه و اساس اعتماد بین نویسندگان و خوانندگان زمانی است که یافته های آنها به صورت یک مقاله ارائه شود. ارائه ی وارونه ی یافته ها و تقلّب در پژوهشی- حتی اگر برجسته نباشد- اثرات منفی شدیدی بر جامعه ی علمی تحمیل خواهد کرد. چرا که خوانندگان و دبیران نشریات معمولا ابزار مؤثری جهت تشخیص صحت و سقم یافته ها ندارند.

یکی دیگر از اصول اخلاقی پژوهش در ارتباط با انتشار یافته هایی است که اصطلاحا به آن یافته های منفی(3) می گویند. فرض کنید شما بر اساس یک فرضیه ای تحقیق خود را شروع نموده و بر اساس فرضیات پژوهش در صدد یافتن راه حلی جهت تأیید فرضیه ی خود و یا یافتن داده های جذّاب هستید. در پایان تحقیق متوجه می شوید که رابطه ی معناداری بین فرضیه ی شما و داده ها وجود ندارد و اصطلاحا از لحاظ علمی یافته های شما منفی است در این صورت چه واکنشی نشان می دهید؟ آیا آهسته و بدون اطلاع دیگران نتایج منفی را پنهان نموده و گزارش نمی کنید؟ در این خصوص دو دیدگاه وجود دارد. دیدگاه اول معتقد است که نتایج حاصله چه مثبت و چه منفی باید گزارش شود.(دیدگاه مطلوب) دیدگاه دوم بر آن است که ارائه ی چنین گزارش هایی پیامدهای منفی به دنبال دارد. زیرا ممکن است باعث تصمیمات نامناسب گردد و علاوه بر این اگر هزینه ی تحقیق شما از طریق بودجه ی دولتی تأمین شده باشد، عدم انتشار یافته های منفی به عنوان حیف و میل اموال عمومی تلقی شود.

تقلّب و استفاده از ایده های دیگران و نسبت دادن آن به خود، موضوع دیگری است که ممکن است وظیفه ی اخلاقی یک پژوهشگر را خدشه دار نماید. البته اشاره کردن به کارهای دیگران در گزارش های علمی عمومیت دارد و برخی مواقع اقتباس از کار دیگران ضروری است اما باید این اقتباس ها مستند و با ذکر منبع باشد. نکته ی مهم آن است که اگر پژوهشگری بخواهد قسمت زیادی از کار علمی دیگران را در مقاله ی خود ذکر کند از لحاظ اخلاقی و قانونی طبق قانون کپی رایت لازم است از صاحب مقاله اجازه ی کتبی دریافت کند. البته این اجازه ممکن است از نویسنده ی مقاله یا سردبیر نشریه و یا از ناشر چاپ اول کتاب اخذ گردد.

از دیگر موارد مربوط به تقلّب، کپی برداری(4) است که می توان به طور علمی آن را به عنوان انتشار همان مقاله در مجلات دیگر تعریف کرد. ممکن است آن را خودفریبی(5) بنامید. اگرچه انتشار یک مقاله در دو مجله ی متفاوت به خودی خود غیراخلاقی نیست اما می تواند باعث ضرر و زیان شود. مثل این که آن مقالاتی که یافته های تکراری را منتشر کردند در تحقیقات چندتحلیلی(6) مورد استفاده قرار گیرد. نویسنده ی متعهد کسی است که هنگام ارائه ی مقاله جهت انتشار مسئولان نشریه را از این امر آگاه کند.

3- نویسندگی

زمانی که شما به عنوان یک محقّق یا دانشجوی دکتری، پروژه ی تحقیقاتی را طراحی و به انجام رسانده باشید؛ در این صورت می توانید به عنوان یک عضو از یک گروه تحقیقاتی محسوب شوید. در فرایند پژوهش اختلاف نظر معمولا از زمان نگارش مقاله بروز می کند. به منظور به حداقل رساندن اختلاف نظر نسبت به مسائل نویسندگی، در اولین فرصت ممکن، باید این مطلب مطرح و مورد توافق محقّقان قرار گیرد و در طول انجام و پیشرفت پروژه این موضوع مکرّرا گوشزد و تأکید گردد. برای مثال محقّقان جوان و دانشجویانی که یک قسمت عمده ای از کار تحقیقات را انجام داده اند، باید نام آنان در مقاله ذکر گردد و ترتیب اولویت نام افراد باید متناسب با میزان مشارکت آنان در طرح باشد.

پژوهشگران جوان ممکن است در شروع کار تحقیقاتی احساس خوشایندی نسبت به طرح موضوع نویسندگی مقاله نداشته باشند در حالی که حلّ و فصل این قضیه در ابتدای پروسه ی تحقیقاتی الزامی است. چرا که باعث کاهش احتمال درگیری در پایان پروژه ی تحقیقاتی می شود از این رو آقای رنه و همکاران(7) پیشنهاد جایگزینی اصطلاح همکاران(8) به جای نویسندگان کرده اند. همکاران به کسانی اطلاق می شود که به طور همه جانبه در روند پژوهش نقش ایفا می کنند. اگرچه پیشنهاد رنه و همکاران هنوز توسط بعضی از نشریات به عنوان یک اصل پذیرفته نشده است ولی رعایت آن به عنوان یکی از اصول مهمّ اخلاقی در گزارش تحقیقاتی الزامی است. چرا که باعث نهادینه شدن ارزش و اعتبار کار پژوهشی می شود. اگر چه در مراکز دانشگاهی و مؤسسه های تحقیقاتی ارتقاء علمی محقّقان منوط به انتشار مقالات علمی است ولی قسمت عمده ی کار تحقیقاتی توسط دانشجویان انجام می گیرد و متأسفانه در مقالات نامی از آنان ذکر نمی شود. از این رو کار گروه زیست پزشکی بین المللی وَنکور کانادا موارد اساسی و مورد نیاز جهت ارائه ی مقاله ی پژوهشی را به این صورت تعریف می کند.

جایگاه هر نویسنده در ترتیب نام نویسندگان فقط باید بر اساس مشارکت اساسی آنان در موارد ذیل باشد.

1- تئوری پردازی و طرّاحی، مطالعه یا تجزیه و تحلیل داده ها 2- تهیه ی پیش نویس مقاله و نقد و بررسی علمی آن 3- تأیید نهایی مقاله جهت انتشار.

لازم به ذکر است که موارد سه گانه باید اعمال گردد. اگرچه برخی از نشریات موارد فوق را رعایت نمی کنند اما هر نشریه ای با انتشار مقالات تحقیقاتی به دنبال کسب ارتقاء علمی است و اگر نویسنده ای ادعای کار انجام نشده را داشته باشد، از اعتبار علمی او کاسته می شود.

نکته ی اخلاقی دیگر در انتشار مقالات پژوهشی این است که افراد ی که به نحوی به عنوان همکار در به ثمر رساندن طرح تحقیقاتی مشارکت و یا نقشی داشته اند باید بر اساس میزان همکاری و مشارکت مورد تقدیر و تشکر قرار گیرند. بنابراین تقدیر از کسانی که هیچ نقشی و مشارکتی در تحقیق ندارند، قدردانی نامتناسب و نوعی تقلّب محسو ب می شود.

روند یادگیری و پژوهش هیچ گاه به تنهایی رخ نمی دهد و شکی نیست که ایده های اولیه پروژه ی تحقیقاتی به دنبال مباحثه بر روی کارهای مشابه قبلی به منصه ی ظهور می رسد. باید توجه داشت که قدردانی نکردن از افراد، متفاوت از تقلب است اگرچه ممکن است همکاری این افراد در انجام تحقیقِ عمده، مهمّ و قابل توجه در حدّ نویسنده و همکار اصلی نباشد ولی گروه تحقیقاتی با انصاف می بایست نقش آنان را لحاظ و نام آنان را ذکر نماید.

خلاصه

ما اغلب تصور می کنیم اخلاق در پژوهش عمدتا در ارتباط با روند مداخله و جمع آوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل داده هاست. در صورتی که محدود به اینها نمی شود. روند تهیه ی مقاله ی تحقیقاتی شامل مجموعه ای از ملاحظات اخلاقی است که در برگیرنده ی رعایت حقوق مستمر افراد شرکت کننده، گزارش صادقانه، صحیح و کامل یافته ها و استفاده از قلم خود و نقل قول مناسب از کار دیگران است.

علاوه بر این می بایست اطمینان حاصل کرد که ترتیب نویسندگان و تشکر و قدردانی ها به طور صحیح منعکس کننده ی میزان همکاری آنان باشد. اگرچه به سادگی نمی توان از اخلاقی بودن یک مقاله ی چاپ شده اطمینان حاصل نمود ولی با این وجود تشکیل دوره های آموزشی اخلاق پزوهشی، انتشار سیاست های شفاف در خصوص انتظارات اخلاقی و همچنین نشست هایی جهت تجزیه و تحلیل موضوعات اخلاقی در گروه همکاران تحقیق می تواند شروع خوبی برای رسیدن به هدف یعنی رعایت مسائل اخلاقی باشد.

---------------------------

* این مقاله به اتفاق همکارم دکترعبدالعظیم نجاتی زاده ترجمه شده است.

1- Guenin

2- Fabrication

3- negative findings

4- duplicate

5- self- plagiarism

6- meta analysis

7- Rennie et all

8- contributors