28

بعد از خاک غریب(28 )

مفهوم‌سازی(1)

گاه در زندگی، ذهنم مشغول اموری می‌شود که تصور می‌کنم تاکنون کسی بدان نپرداخته است. اشاره به آن جزو خاطرات فکری‌ام محسوب می‌شود. لذا از یادآوری آن لذّت می‌برم و تصمیم می‌گیرم مخاطب را در این شادی شریک کنم. برای نمونه، مفهوم‌سازی از شگفتی‌های معرفت‌شناسی معاصر است. متن زیر در راستای توضیح و تبیین این نظر تدوین شده است.

برای فیلسوف کار دشواری است که واژه‌ها را از کاربردی که بدان آلوده شده‌اند پاک کند. پیش از این، افلاطون زحمت بسیاری را متقبّل شد تا مفهوم عدالت را از زبان‌بازی‌ها و نحوه‌ی کاربرد گمراه‌کننده‌ی سوفسطائیان جدا سازد.(1) اما در دوران معاصر به جای تقبّل این زحمت، بزرگان، مفهوم یا واژه‌ی جدیدی را اختراع می‌کنند و روی آن مانور می‌دهند.‎‌

برجستگی و فرهیختگی یک اندیشمند، به خلق واژه و مفهومی است که پیش از این در فرهنگ مفاهیم و واژگان ثبت نشده است یا این که مضامینی در گذشته طرح شده است، اما به گستردگی و تلقی امروزین نبوده است. دانشمندان پس از آفرینش یک مفهوم و تعریفِ آن، دیگران را به چالشی عمیق در مورد آن مفهوم سوق می‌دهند و به این ترتیب دانش بشری گسترش می‌یابد و این دانش‌افزایی سبب توجّه و رغبت دیگران برای ایجاد مفهوم جدید می‌شود.

تردیدی نیست، از لحظه‌ای که بشر از وجود برترین سپهر عقلانیت (مفاهیم کلی) آگاهی یافت در صدد این برآمد که ببیند سرشت این سپهر عقلانی چه گونه است؛ کوشید بداند این تصوّرات ممتاز امتیازهای خود را از کجا می‌گرفته‌اند و در حدّی که خیال کرد علل این پدیده را کشف کرده است خودش شروع کرد این علل را به کار انداختن تا بتواند، با اتکاء به نیروهای خودش، آثار و نتایجی را که در آن‌ها نهفته بود بیرون بکشد؛ یعنی که این حقّ را به خود داد که خودش مفهوم‌هایی را بسازد. چنین بود که استعداد مفهوم‌سازی در فرد نیز به کار افتاد.(2) حال با پاره‌ای از این اولین‌ها در مفهوم‌سازی آشنا شوید.

مثلاً تزوتان تودوروف بلغاری- فرانسوی اصطلاح روایت‌شناسی را وضع کرد و از آن زمان تاکنون کتاب‌های بسیاری در رشته‌ی روایت‌شناسی نوشته شده است. یا ماکس وبر مفهوم رهبر کاریزماتیک را ابداع کرده است و به عنوان بی‌نظری ارزش شناختی، آن را هم به قامت پیامبران یهودی راست دانسته و هم بر قامت رهبران عوام فریب آمریکایی نظیر های لانگ.(3) اصطلاح رستاخیز کلمات در اصل گویا از ابداعات شاعر فرانسوی مالارمه است، ولی صورت تخیّلی و نظریه‌پردازانه‌ی آن محصول کارگاه ذوق و اندیشه‌ی صورتگرایان روس است. اینان بودند که متوجه شدند کلمات در زبان روزمره حالت مرده و غیرفعّال به خود می‌گیرند و از رهگذر کاربرد شاعر است که آن مردگی و ناکارایی، چهره دگرگون می‌کند و با حیاتی نو وارد زندگی و محیط هنری عصر می‌شود.(4)

اوتوپیا یا آرمانشهر و مدینه‌ی فاضله: این واژه اولین بار توسط سر توماس مور، فیلسوف و سیاستمدار انگلیسی، در سال 1516 در کتابی به همین نام ثبت شد. او جامعه‌ای خیالی و آرمانی را ترسیم کرد که در آن عدالت اجتماعی، برابری، مالکیت اشتراکی و فضیلت اخلاقی برقرار است. اما این ایده از زمان افلاطون تاکنون توسط هر فیلسوف و متفکری مورد اندیشه قرار گرفته است که آیا چنین آرمانی بنا شده بر زمین و نه در بهشت چه شکل و چه قانون‌هایی باید و ممکن است داشته باشد.

-----------------------------------------

1- اخلاق، آلن بدیو ص 63

2- صور بنیانی حیات دینی ص 606

3- خاطرات ریمون آرُن ص 109

4- رستاخیز کلمات، شفیعی کدکنی ص 131

28

کاسبان زمان جنگ

امروز اول مرداد سال 1405 است. جنگ دوباره شروع شده است. دیروز 67 شهید مفقودالاثر دانش‌آموز مینابی تشییع شدند. ترامپ اعلام کرده است در مقابل مزاحمت برای هر کشتی در تنگه‌ی هرمز، یک نیروگاه یا پل را در ایران تخریب خواهیم کرد. از طرفی به تعبیر رضا قاسمی: حسِ شهادت‌طلبی و مظلومیت، که مشخصه‌ای کاملاً ایرانی است، هیچ‌گاه در طول تاریخ اجازه نداده است تا مسائلی را که با یک سیلی حلّ می‌شود به موقع رفع و رجوع کنیم؛ گذاشته‌ایم تا وقتی که با کُشت و کشتار هم حلّ نمی‌شود، خونمان به جوش می‌آید و همه چیز را به آتش بکشیم و هیچ چیزی را هم حلّ نکنیم.(1)

اخبار تفصیلی جنگ را بعدها کارشناسان مربوطه گزارش می‌کنند. اما در این فرصت، من از کاسبانِ غیرسیاسی زمان جنگ سخن خواهم گفت. اینان همان‌ تعمیرکاران روزهای سخت هستند. از مغازه‌داران، پزشکان و وکیلان گرفته تا مکانیک‌ها و تعمیرکاران خُرد.

دکتر محمود سریع‌القلم نقل می‌کرد: کودک بودم برای خرید شکر، به بقّالی سر کوچه رفتم. فروشنده گفت: دو نمونه شکر داریم: یکی قیمت قبل و دیگری قیمت جدید، کدام را می‌خواهید؟ اما در این زمانه، کالاهای دوره‌ی قبل را نگه می‌دارند تا با قیمت سرسام‌آوری بفروشند. البته دیگر فروشندگان اجناس هم همین رویه را دنبال می‌کنند. پزشکان و دندان‌پزشکان و دیگر امور وابسته به آن‌ها همین شعار را به بهانه‌ی گران شدن دستگاه‌ها و اجناس به کار می‌گیرند. وُکلا هم بازار داغ خود را دارند. به برخی نویسندگان حق می‌دهم که از پزشکان و وکیلان به زشتی یاد ‌کنند.(2) مثلاً فردینان سلین، پزشک و رمانتیست می‌گوید: پزشکی هم کار چرندی است. وقتی که در خدمت اغنیاء هستی می‌شوی نوکرشان، وسط فقرا که هستی مثل این است که دزد باشی. دستمزد؟ چه چیزها! مریض‌ها خودشان آن قدر ندارند که بخورند، آن وقت تو می‌خواهی پول‌شان را بگیری که دستمزدت جور بشود؟(3) در باره‌ی خودش به عنوان یک پزشک، از زبان روبنسون می‌گوید: دکترها همه‌شان آدم‌های کثیفی هستند... یعنی اکثرشان... ولی این یکی به گمانم مظهر کثافت است!(4)

مکانیک‌ها و تعمیرکاران دوره‌گرد هم با بالا رفتن نرخ ماشین و وسائل خانگی، هزینه‌ی‌ تعمیر را به اوج می‌رسانند. جلوبندی خودرو سواری‌مان دچار مشکل شده بود. به اولین تعمیرگاه رفتیم. گفت: وسائل مورد نیاز را بگیرید تا کارتان راه بیاندازم. گفتم: دستمزد را بفرمایید. پاسخ داد: 12 میلیون. با تماس تلفنی از دیگری پرسیدیم. گفت: من 15 میلیون می‌گیرم. به صافکار با انصافی مراجعه کردیم. گفت: فقط یک قطعه‌اش را بخرید، بقیه را تعمیر می‌کنم و هزینه‌ی دستمزد هم ده میلیون می‌گیرم، ولی در نهایت به شش میلیون تومان رضایت داد.

از شیر اطمینان پکیج خانه‌مان آب چکه می‌کرد. تعمیرکاری را خبر کردیم؛ آمد. گفت: شیر اطمینان را بخرید تا با 400 هزارتومان تعویض کنم. در ضمن منبع انبساط هم خراب است آن هم خریداری کنید تا با 700 هزارتومان آن را نصب کنم. در ضمن مبلغ 300 هزارتومان بابت اسنپ و 500 هزارتومان بابت عیب‌یابی باید پرداخت کنید. بی‌انصافی را ببینید. پاسخ دادم: عیب پکیج را که خودم برایتان توضیح دادم. فعلاً اجازه دهید تا وسائل را خریداری کنیم بعد به شما خبر می‌دهیم. محترمانه او را دکّ کردیم! اندکی با شیر اطمینان ور رفتم چکه کردنش بند آمد. ‌

اقشار مختلف را به تبع کارل مارکس، کاسبان زمان جنگ نام نهادم، زیرا در زمانی که مردم با گرانی‌ها و سختی‌های معیشتی دست و پنجه نرم می‌کنند، اینان هستند که از موقعیت شغلی خود سوء استفاده می‌کنند. در شرایط جنگ، افراد مجبور از پرداخت هزینه‌ی ضروری‌های زندگی از جمله خوراکی‌ها و بیماری و تعمیر ماشین و وسائل خانه هستند، اما این مروت و انصاف شاغلان حرفه‌هاست که می‌تواند تسلی‌بخش روح و روان جامعه باشد. تفاوت جوامع پیشرفته و توسعه یافته با کشور ما در این است که در آن کشورها اصلاً تعمیر وسائل الکترونیکی و مکانیکی معنا ندارد و هزینه‌ی درمان و دارو هم از طریق سیستم بیمه حلّ کرده‌اند.

----------------------------------

1- همنوایی شبانه‌ی ارکستر چوب‌ها ص 94

2- فیلسوفان رابطه‌ی خوبی با پزشکان ندارند. برایان مگی در کتاب «مواجهه با مرگ» طعنه‌هایی به پزشکان می‌زند. یوسا هم در رمان «دختری از پرو» می‌گوید: این دکترها هیچ چیز سرشان نمی‌شود. نمی‌توانند کوچک‌ترین تشخیصی بدهند. ص ۱۲۷

3- سفر به انتهای شب ص 277 نحستین ناشر سفر به انتهای شب در شرح و توصیفِ پشت جلد کتاب، کسانی را که ممکن است راغب به خواندن این کتاب باشند به این صورت فهرست می‌کند: «پزشکانی که مؤلف با شدّت و حدّتی استثنایی به آنان حمله می‌برد، استادان دانشگاه و اهالی ادبیات»(سفر به انتهای شب سلین ص 119)

4- سفر به انتهای شب سلین ص 430

27

بعد از خاک غریب(27)

کاسبان زمان جنگ

امروز اول مرداد سال 1405 است. جنگ دوباره شروع شده است. دیروز 67 شهید مفقودالاثر دانش‌آموز مینابی تشییع شدند. ترامپ اعلام کرده است در مقابل مزاحمت برای هر کشتی در تنگه‌ی هرمز، یک نیروگاه یا پل را در ایران تخریب خواهیم کرد. از طرفی به تعبیر رضا قاسمی: حسِ شهادت‌طلبی و مظلومیت، که مشخصه‌ای کاملاً ایرانی است، هیچ‌گاه در طول تاریخ اجازه نداده است تا مسائلی را که با یک سیلی حلّ می‌شود به موقع رفع و رجوع کنیم؛ گذاشته‌ایم تا وقتی که با کُشت و کشتار هم حلّ نمی‌شود، خونمان به جوش می‌آید و همه چیز را به آتش بکشیم و هیچ چیزی را هم حلّ نکنیم.(1)

اخبار تفصیلی جنگ را بعدها کارشناسان مربوطه گزارش می‌کنند. اما در این فرصت، من از کاسبانِ غیرسیاسی زمان جنگ سخن خواهم گفت. اینان همان‌ تعمیرکاران روزهای سخت هستند. از مغازه‌داران، پزشکان و وکیلان گرفته تا مکانیک‌ها و تعمیرکاران خُرد.

دکتر محمود سریع‌القلم نقل می‌کرد: کودک بودم برای خرید شکر، به بقّالی سر کوچه رفتم. فروشنده گفت: دو نمونه شکر داریم: یکی قیمت قبل و دیگری قیمت جدید، کدام را می‌خواهید؟ اما در این زمانه، کالاهای دوره‌ی قبل را نگه می‌دارند تا با قیمت سرسام‌آوری بفروشند. البته دیگر فروشندگان اجناس هم همین رویه را دنبال می‌کنند. پزشکان و دندان‌پزشکان و دیگر امور وابسته به آن‌ها همین شعار را به بهانه‌ی گران شدن دستگاه‌ها و اجناس به کار می‌گیرند. وُکلا هم بازار داغ خود را دارند. به سلین و پروست حق می‌دهم که از پزشکان و وکیلان به زشتی یاد ‌کنند.(2) فردینان سلین، پزشک و رمانتیست می‌گوید: پزشکی هم کار چرندی است. وقتی که در خدمت اغنیاء هستی می‌شوی نوکرشان، وسط فقرا که هستی مثل این است که دزد باشی. دستمزد؟ چه چیزها! مریض‌ها خودشان آن قدر ندارند که بخورند، آن وقت تو می‌خواهی پول‌شان را بگیری که دستمزدت جور بشود؟(3) در باره‌ی خودش به عنوان یک پزشک، از زبان روبنسون می‌گوید: دکترها همه‌شان آدم‌های کثیفی هستند... یعنی اکثرشان... ولی این یکی به گمانم مظهر کثافت است!(4)

مکانیک‌ها و تعمیرکاران دوره‌گرد هم با بالا رفتن نرخ ماشین و وسائل خانگی، هزینه‌ی‌ تعمیر را به اوج می‌رسانند. جلوبندی خودرو سواری‌مان دچار مشکل شده بود. به اولین تعمیرگاه رفتیم. گفت: وسائل مورد نیاز را بگیرید تا کارتان راه بیاندازم. گفتم: دستمزد را بفرمایید. پاسخ داد: 12 میلیون. با تماس تلفنی از دیگری پرسیدیم. گفت: من 15 میلیون می‌گیرم. به صافکار با انصافی مراجعه کردیم. گفت: فقط یک قطعه‌اش را بخرید، بقیه را تعمیر می‌کنم و هزینه‌ی دستمزد هم ده میلیون می‌گیرم، ولی در نهایت به شش میلیون تومان رضایت داد.

از شیر اطمینان پکیج خانه‌مان آب چکه می‌کرد. تعمیرکاری را خبر کردیم؛ آمد. گفت: شیر اطمینان را بخرید تا با 400 هزارتومان تعویض کنم. در ضمن منبع انبساط هم خراب است آن هم خریداری کنید تا با 700 هزارتومان آن را نصب کنم. در ضمن مبلغ 300 هزارتومان بابت اسنپ و 500 هزارتومان بابت عیب‌یابی باید پرداخت کنید. بی‌انصافی را ببینید. پاسخ دادم: عیب پکیج را که خودم برایتان توضیح دادم. فعلاً اجازه دهید تا وسائل را خریداری کنیم بعد به شما خبر می‌دهیم. محترمانه او را دکّ کردیم! اندکی با شیر اطمینان ور رفتم چکه کردنش بند آمد. ‌

اقشار مختلف را به تبع کارل مارکس، کاسبان زمان جنگ نام نهادم، زیرا در زمانی که مردم با گرانی‌ها و سختی‌های معیشتی دست و پنجه نرم می‌کنند، اینان هستند که از موقعیت شغلی خود سوء استفاده می‌کنند. در شرایط جنگ، افراد مجبور از پرداخت هزینه‌ی ضروری‌های زندگی از جمله خوراکی‌ها و بیماری و تعمیر ماشین و وسائل خانه هستند، اما این مروت و انصاف شاغلان حرفه‌هاست که می‌تواند تسلی‌بخش روح و روان جامعه باشد. تفاوت جوامع پیشرفته و توسعه یافته با کشور ما در این است که در آن کشورها اصلاً تعمیر وسائل الکترونیکی و مکانیکی معنا ندارد و هزینه‌ی درمان و دارو هم از طریق سیستم بیمه حلّ کرده‌اند.

----------------------------------

1- همنوایی شبانه‌ی ارکستر چوب‌ها ص 94

2- فیلسوفان رابطه‌ی خوبی با پزشکان ندارند. براین مگی در کتاب «مواجهه با مرگ» طعنه‌هایی به پزشکان می‌زند. یوسا هم در رمان «دختری از پرو» می‌گوید: این دکترها هیچ چیز سرشان نمی‌شود. نمی‌توانند کوچک‌ترین تشخیصی بدهند. ص ۱۲۷

3- سفر به انتهای شب ص 277 نحستین ناشر سفر به انتهای شب در شرح و توصیفِ پشت جلد کتاب، کسانی را که ممکن است راغب به خواندن این کتاب باشند به این صورت فهرست می‌کند: «پزشکانی که مؤلف با شدّت و حدّتی استثنایی به آنان حمله می‌برد، استادان دانشگاه و اهالی ادبیات»(سفر به انتهای شب سلین ص 119)

4- سفر به انتهای شب سلین ص 430